Фаворитлар ва қора отлар. Ўзбекистондаги шахмат Олимпиадасининг олтин медаллари учун кимлар курашади

Фаворитлар ва кутилмаган даъвогарлар. Ўзбекистондаги шахмат Олимпиадасининг олтин медаллари учун кимлар курашади

15 сентябрь куни Самарқандда 46-Бутунжаҳон шахмат Олимпиадасининг очилиш маросими бўлиб ўтади, эртаси куни эса биринчи тур бошланади.

Мезбонлар учун турнирнинг асосий шахсларидан бири Жавоҳир Синдаров бўлади. Жаҳон чемпионлигига даъвогар мусобақага Ўзбекистон терма жамоасининг биринчи рақамли аъзоси ва 2778 рейтинг билан — очиқ секцияда рўйхатдан ўтган барча иштирокчилар орасида америкалик Фабиано Каруанадан кейин иккинчи бўлиб яқинлашмоқда.

13 сентябрь куни айнан Синдаровга Ҳиндистонда олимпия олови топширилди: машъалани унга Халқаро шахмат федерацияси (ФИДЕ) президенти вазифасини бажарувчи Вишванатан Ананд ва Бутунҳиндистон шахмат федерацияси раҳбари Нитин Наранг топширди. Ўзбекистонлик гроссмейстер у билан Самарқандга йўл олди.

Синдаровнинг тайёргарлиги ва халқаро турнирлардаги, жумладан, 2026 йилда Самарқандда бўлиб ўтадиган Бутунжаҳон шахмат олимпиадасидаги иштироки, шунингдек, мураббийлар билан ишлаши Ўзбекистон Миллий банки кўмагида амалга оширилмоқда.

«Газета»нинг шахмат шарҳловчиси Георгий Шванов турнирнинг энг кўзга кўринган жамоалари ва Ўзбекистон эркаклар ҳамда аёллар терма жамоаларининг имкониятлари ҳақида ҳикоя қилади.

Шахмат Олимпиадаси — ушбу спорт туридаги энг асосий жамоавий мусобақадир. У ҳар икки йилда бир марта ўтказилади ва очиқ ҳамда аёллар секциясида деярли бутун дунёдан терма жамоаларни бирлаштиради. Ҳар бир жамоада тўртта асосий ва битта захира ўйинчиси бўлади.

Сўнгги олимпиадалар ғолиблари.

Вақт назорати дастлабки 40 та юриш учун 90 дақиқани ташкил этади, шундан сўнг ўйинчига яна 30 дақиқа берилади. Биринчи юришдан бошлаб, ҳар бир қилинган юришдан кейин 30 сония қўшиб борилади. Матчдаги ғалаба учун терма жамоа икки жамоавий очко, дуранг учун — битта, мағлубият учун — ноль очко олади.

11 тур давомида энг кўп матч очколарини тўплаган жамоа ғолиб чиқади. Очколар тенг бўлган тақдирда қўшимча кўрсаткичлар — Бергер коэффициенти (рақибларга қарши тўпланган очколар сони), шунингдек, жамоанинг ҳар бир иштирокчисининг индивидуал очколари йиғиндиси қўлланилади.

Бўлажак Олимпиада нафақат Ўзбекистон, балки бутун Марказий Осиё учун биринчиси бўлади. Бундан аввал Самарқанд рапид ва блиц бўйича жаҳон чемпионати ҳамда Grand Swiss турнирини қабул қилган эди, аммо Олимпиада ҳатто ушбу нуфузли мусобақалардан ҳам кенг кўламлироқдир.

Турнир рекорд даражада бўлади: Самарқандга 400 та жамоа келади — 208 таси очиқ секцияда ва 192 таси аёллар секциясида. Бундан аввалги рекорд 2024 йилда Будапештда ўрнатилган эди — 380 та жамоа.

Дастлабки олти тур ҳар куни 16 сентябрдан 21 сентябргача бўлиб ўтади ва Тошкент вақти билан соат 15:00 да бошланади. 22 сентябрь — дам олиш куни.

23 сентябрдан 26 сентябргача 7-турдан 10-тургача бўлган ўйинлар бўлиб ўтади, улар ҳам соат 15:00 да бошланади. Якуний, 11-тур 27 сентябрь куни бўлиб ўтади ва эртароқ — соат 11:00 да бошланади.

Шу кунларда Самарқанд амалда жаҳон шахмат пойтахтига айланади. Бу ерда аллақачон имконияти чекланган инсонлар учун рекорд даражадаги 41 та жамоа иштирокида учинчи FIDE Олимпиадаси бўлиб ўтмоқда. Асосий Олимпиада вақтида, шунингдек, ФИДЕ конгресси ва сайловлари, 24 сентябрда эса шахмат таълимига бағишланган саммит бўлиб ўтади.

Сўнгги бешта Олимпиадада олтин медалларни фақат тўртта давлат қўлга киритган — ва айнан улар ҳозирги старт рўйхатининг дастлабки тўртта ўрнини эгаллаб турибди. Хитой 2014 ва 2018 йилларда, АҚШ — 2016 йилда, Ўзбекистон — 2022 йилда, Ҳиндистон — 2024 йилда ғолиб чиққан. Ҳозирда АҚШ ўйинчиларнинг ўртача рейтинги туфайли биринчи, Ҳиндистон — иккинчи, Ўзбекистон — учинчи, Хитой — тўртинчи рақам остида жойлаштирилган.

Ўзбекистон мезбон давлат сифатида бир йўла учта жамоани тақдим этади. Рейтинг бўйича иккинчи жамоа старт рўйхатида 30-ўринда, учинчиси эса 55-ўринда бормоқда.

Ўзбекистоннинг биринчи терма жамоаси деярли оптимал таркибда тақдим этилган. Унинг барча иштирокчилари нисбатан ёш ва йил давомида яхши натижаларни кўрсатишди. Айниқса, Нодирбек Абдусатторов миллий жамоа учун анъанавий тарзда муваффақиятли ўйнайди: ўтган икки Олимпиадада у биринчи тахтада кумуш медални қўлга киритган эди. Будапешт-2024 да у 2884 перформанс билан 11 имкониятдан 9 очко тўплади.

Ўзбекистон-1 — 3-старт ўрни, ўртача рейтинг 2720. Капитан — Рустам Қосимжонов.

Ўзбекистон терма жамоасининг биринчи тахтасида ким ўйнаши ҳозирча номаълум — Жавоҳир Синдаровми ёки Нодирбек Абдусатторовми. Жамоа капитани Рустам Қосимжонов «Газета»га берган интервьюсида якуний қарор қабул қилиб бўлинганини, аммо ҳозирча «спорт сири» бўлиб қолаётганини айтган эди.

«Интернетдаги таркиблар — ҳали тахталар бўйича эмас. Қарор бор, лекин у эълон қилинмаяпти», — деди у.

Олимпиада у учун биринчиси бўладиган Муҳиддин Мадаминов, шубҳасиз, алоҳида мотивацияга эга бўлади. Бироқ спорт формаси — барқарор бўлмаган ҳодиса, узоқ давом этадиган жамоавий турнирда эса унга жуда кўп нарса боғлиқ.

Синдаровнинг амалдаги жаҳон чемпиони Доммаражу Гукеш — унинг шахмат тожи учун матчдаги бўлажак рақиби билан эҳтимолий учрашуви қўшимча интрига яратади. Тўғри, Ҳиндистоннинг дастлабки аризасида Гукеш фақат тўртинчи тахтада турибди. Шу сабабли, уларнинг олимпия баҳси фақат ҳиндистонликлар ўйинчилар тартибини якуний қайд этишдан олдин ўзгартирган тақдирдагина бўлиб ўтади.

ФИДЕ икки йил олдин биринчи тахтада ўйнаган Гукешнинг эндиликда Ҳиндистон таркибида тўртинчи бўлиб қолганига (Ҳиндистоннинг бошқа вакилларига нисбатан рейтинги пастроқ бўлгани сабабли) алоҳида эътибор қаратмоқда.

АҚШ учта машҳур гроссмейстер — Фабиано Каруана, Уэсли Со ва Левон Аронян — ҳамда иккита ёшроқ, аммо аллақачон жуда кучли ўйинчилар, Ханс Ниманн ва Эвондер Лян билан тақдим этилган. Янги қон, шубҳасиз, жамоага фойда келтиради, фахрийлар эса ҳали ҳам улкан шахмат кучини сақлаб қолишмоқда. Шу сабабли, америкаликлар нафақат рейтинг бўйича фаворит кўринишмоқда.

Ҳиндистонликларнинг истиқболлари у қадар аниқ эмас. Будапештда 3056 перформанс билан 10 имкониятдан феноменал 9 очко кўрсатган жаҳон чемпиони Доммаражу Гукеш анча камроқ муваффақиятли даврни бошдан кечирмоқда ва рейтингда пастлади. Видит Сантош Гужрати ҳам ўзининг энг яхши формасини намойиш эта олмаяпти. Ҳозирда терма жамоанинг асосий «зарбдорлари» Аржун Эригайси ва Рамешбабу Праггнанандха бўлиб кўринмоқда. Ниҳал Сарин ҳам сўнгги пайтларда юксалишда.

Парадоксал равишда, ҳиндистонликлар учун энг мақбул қарор жаҳон чемпионини тўртинчи тахтага — ёки ҳатто захирага ўтказиш бўлиши мумкин. Бундай ҳолатда учинчи тахтада Ниҳал Саринга кўпроқ эркинлик бериш, биринчисини эса хотиржам позицияларда ўзини айниқса ишончли ҳис қиладиган Праггнанандхага ишониб топшириш мумкин. Бутун жамоанинг барқарорлиги кўп жиҳатдан биринчи тахтанинг ишончлилигига боғлиқ.

Аммо бундай қарор муқаррар равишда Гукешнинг мақомига яна бир зарба бўлади. Синдаровга қарши жаҳон тожи учун матч арафасида бу руҳий жиҳатдан хавфли бўлиши мумкин.

Хитойнинг иштирокида собиқ жаҳон чемпиони Дин Лижэнни кузатиш қизиқ бўлади. Унвонини йўқотганидан сўнг, у узоқ вақт давомида чемпионлик даражасидаги натижаларни кўрсата олмади. Аммо унинг ҳолатида буни узоқ давом этган депрессия билан осонгина тушунтириш мумкин. Ўтган Олимпиадада Дин амалда ўз тахтасини «ёпган» эди: у фақат битта мағлубиятга учради, қолган партияларнинг аксариятини эса дуранг билан якунлади.

Бироқ сўнгги пайтларда Дин тахта ортида тез-тез кўриниш бермоқда ва собиқ чемпионнинг руҳий кучи тикланаётгани ҳамда у яна шахмат оламини ҳайратда қолдира олишига умид қилиш учун асослар бор.

Хитой аризасини 2549 рейтингга эга 17 ёшли Конг Сянруй якунлаб беради. Замонавий олий даражадаги шахмат меъёрларига кўра, бу ёшда анча юқори рейтингга эга ўйинчилар ҳам учрайди. Аммо хитойлик шахматчиларнинг рейтинглари баъзан уларнинг ҳақиқий кучини тўлиқ акс эттирмаслигини ёдда тутиш керак (халқаро турнирлар сони камроқ бўлгани сабабли). Конг кутилмаган даъвогар ролини ўйнашга ва ҳал қилувчи матчларда муҳим очколарни келтиришга тўлиқ қодир.

Германия терма жамоаси анчадан бери Олимпиада шоҳсупасига кўтарилмаган. Аммо бу сафар унинг имкониятлари сўнгги йиллардагига қараганда ҳар қачонгидан ҳам юқори. Жамоа етакчиси Винсент Каймердан кейин ўз ватанида «шаҳзодалар» деб ном олган немис гроссмейстерларининг кучли авлоди етишиб чиқди: Маттиас Блюбаум, Александр Донченко, ака-ука Фредерик ва Расмус Сване.

Жамоада яққол заиф тахта йўқ, Каймернинг ўзи эса рақибларнинг деярли ҳар қандай етакчиси билан тенгма-тенг ўйнашга қодир.

Францияда шиддат билан ривожланаётган 19 ёшли Марк’Андриа Маурицци ажралиб туриши мумкин. Биринчи тахтада тажрибали Максим Вашье-Лаграв бўлганида ва бошқа иштирокчиларнинг яхши формасида бу французларни жуда юқорига кўтариши мумкин. Таркибда шунингдек Этьен Бакро, Максим Лагард ва Жюль Муссар бор; Франция старт рўйхатида ўнинчи ўринни эгаллаб турибди.

Энг қизиқарли кутилмаган даъвогарлардан бири Туркия бўлиб кўринмоқда. Жамоанинг ўртача рейтинги — 2620 атрофида: бу кучли, аммо расман ҳали элита бўлмаган терма жамоа кўрсаткичидир. Бироқ унинг салоҳияти улкан. Биринчи тахтани 2716 рейтингга эга 15 ёшли Яғиз Каан Эрдоғмуш эгаллаган, ундан кейин — 2643 рейтингга эга 17 ёшли Эдиз Гюрель. Бутун бешлик эса гроссмейстерлардан иборат.

Бошқа терма жамоаларнинг айнан ғалаба қозониш имкониятлари у қадар жиддий кўринмайди. Улар, шубҳасиз, совринли ўринлар учун курашадилар ва шоҳсупадан жой олишлари ҳам мумкин. Аммо Олимпиаданинг 11 тури — ўзига хос синовдир: агар жамоа тўртта тахтанинг барчасида босимга бардош бера олмаса, бу ерда бир-иккита юлдузнинг ўзи етарли бўлмайди.

Жамоавий руҳи билан машҳур бўлган Арманистон ва Украина терма жамоаларидан ёқимли кутилмаган совғалар ва алоҳида муваффақиятларни кутиш мумкин. Арманистонликлар тўрт йил аввал кумуш медаль соҳиби бўлишган, украиналиклар эса жамоавий Европа чемпионатида ғолиб чиқишган. Омадли вазиятда Алексей Сарана ва Александр Предке билан кучайтирилган Сербиянинг зич жамоаси ҳам юқорига кўтарилиши мумкин.

Ўзбекистон-2 — 30-старт ўрни, ўртача рейтинг 2532. Капитан — Павел Эльянов.

Ўзбекистон-3 — 55-старт ўрни, ўртача рейтинг 2424. Капитан — Муртас Кажгалеев.

GM — гроссмейстер, IM — халқаро мастер.

Ўзбекистоннинг иккинчи ва учинчи терма жамоалари, гарчи рейтингнинг биринчи ўнлигидан узоқда бўлсалар-да, шубҳасиз, мухлисларни хурсанд қилишга қодир. Иккала жамоа ҳам ёш, иккинчи жамоанинг кўплаб иштирокчилари эса кучли гроссмейстерлар билан ўйнашда аллақачон салмоқли тажрибага эга.

Айниқса, Ўзбекистоннинг 2022 йилги Олимпиададаги тарихий ғалабаси қаҳрамонларидан бири — Жаҳонгир Воҳидов ажралиб туради. Ўшанда у тўртинчи тахтада 2813 перформанс билан 8 имкониятдан 6,5 очко тўплаган ва индивидуал олтин медални қўлга киритган эди. Сўнгги турда айнан унинг Максим Вармердам устидан қозонган ғалабаси Ўзбекистонга Нидерландияга қарши ҳал қилувчи матчда ғолиб чиқишга ёрдам берган эди.

Иккинчи терма жамоа бошқа номлари билан ҳам қизиқарли. Муҳаммадзоҳид Суяров аллақачон кучли гроссмейстерларга қарши ўзини кўрсатишга улгурди, Абдималик Абдисалимов эса анчадан бери рейтинги анча юқори бўлган рақиблар билан курашиш имконини берадиган даражада ўйнаб келмоқда.

Жамоани Украина таркибида икки карра олимпия чемпиони бўлган, ўтмишда дунёнинг энг кучли ўн нафар шахматчиси қаторига кирган Павел Эльянов бошқармоқда. Эльянов, шунингдек, жаҳон чемпионлиги учун матч вақтида Борис Гельфанднинг секунданти бўлиб ишлаган. Ёш иккинчи терма жамоа учун бундай капитан — жиддий кўмакдир.

Учинчи жамоада Олимпиада уларга бутунлай бошқа даражадаги халқаро рақибларга қарши ўзларини синаб кўриш имкониятини берадиган ўйинчилар йиғилган. Таркибда Саидакбар Сайдалиев, Алмас Раҳматуллаев, Баҳром Баҳриллаев, Муҳаммадали Абдураҳмонов ва Асроржон Омонов бор. Капитан — тажрибали қозоғистонлик гроссмейстер Муртас Кажгалеев.

Иккинчи ва учинчи терма жамоалар ўзларининг стартдаги 30 ва 55-ўринларидан анча юқорига кўтарилишга тўлиқ қодир.

Аёллар секциясида асосий фаворитлар доираси бироз бошқача. Биринчи рақамли жамоа — амалдаги чемпион Ҳиндистон, ундан кейин Грузия, Хитой, Қозоғистон ва АҚШ бормоқда. Фаворитлар учун анъанавий тарзда кучли бўлган Украина ва Озарбайжон терма жамоаларига қарши матчларда ҳам осон бўлмайди.

Қозоғистон алоҳида эътиборга лойиқ. Ўтган Олимпиадада жамоа кумуш медални — аёллар турнирида ўз тарихидаги биринчи медални қўлга киритди. Ўшандан бери унинг ёш етакчилари янада кучайдилар, шунинг учун улардан камида юқори натижани такрорлашни кутиш мумкин. Биринчи тахта — Бибисара Асаубаева, ундан кейин Алуа Нурман, Меруерт Камалиденова, Эльназ Калиахмет ва Зарина Нургалиева ўйнайди.

Аммо 13-старт рақамига эга бўлган Ўзбекистоннинг биринчи аёллар терма жамоасининг ҳам юқори ўринлар учун курашиш имкониятлари жуда реал. Жамоани Афруза Ҳамдамова, Гулруҳбегим Тоҳиржонова, Умида Омонова, Нилуфархон Имомқўзиева ва Гулдона Каримова ташкил этади. Капитан — Нафиса Мўминова.

Терма жамоа дебютантлари Нилуфархон Имомқўзиева ва Гулдона Каримовада ҳозирча олимпия тажрибаси етишмаяпти, бироқ иккаласи ҳам рақибларнинг аксариятига нисбатан яхши даражада ўйнашмоқда ва ёшлари туфайли сезиларли даражада ўсишга қодирлар.

Шу билан бирга, терма жамоанинг ўзаги — Афруза Ҳамдамова, Гулруҳбегим Тоҳиржонова ва Умида Омонова ҳам жуда ёш, аммо аллақачон жиддий халқаро тажрибага эга. Ўтган Олимпиадада Тоҳиржоновасиз иштирок этган жамоа 12-ўринни эгаллаган эди. Унинг қайтиши билан таркиб объектив равишда кучайди, гарчи бундай зич турнирда натижанинг яхшиланишини кафолатлаш, албатта, имконсиз бўлса-да.

Иккинчи ва учинчи терма жамоалар иштирокчилари учун Олимпиададаги асосий вазифа — тажриба орттириш ва ўйинни такомиллаштиришдир. Ҳозирда улар тегишли равишда 43 ва 65-старт рақамларига эга. Ушбу позицияларга нисбатан ҳар қандай сезиларли юксалишни яхши натижа деб ҳисоблаш мумкин бўлади. Жамоалар билан тажрибали гроссмейстерлар Алексей Барсов ва Марат Жумаев ишламоқда, шунинг учун уларда бундай юксалиш учун имкониятлар мавжуд.

Олимпиада камдан-кам ҳолларда қатъий старт рейтинги бўйича ўтади. Битта муваффақиятсиз матч фаворитни олтин учун курашдан чиқариб юбориши мумкин, муваффақиятли серия эса ҳеч ким медаль кутмаган жамоани юқорига кўтариши мумкин. Айнан шунинг учун 11 тур давомида нафақат алоҳида шахматчиларнинг кучи, балки бутун тўртликнинг кундан-кунга ўз даражасини сақлаб қолиш қобилияти муҳимдир.

Аввалроқ «Газета» Ўзбекистон терма жамоаларининг Олимпиадага тайёргарлиги ҳақида батафсил ҳикоя қилган эди. Биз мамлакатнинг учта эркаклар жамоаси таркибини тақдим этдик ва аёллар терма жамоаси капитани Нафиса Мўминова билан жамоанинг вазифалари ва медаллар учун имкониятлари ҳақида суҳбатлашдик — «Ҳар биримиз қалбимизнинг туб-тубида медаль ҳақида ўйлаймиз».

Биринчи эркаклар терма жамоаси капитани Рустам Қосимжонов ҳам «Газета»га берган интервьюсида Ўзбекистоннинг имкониятлари ва Олимпиаданинг асосий фаворитлари ҳақида гапириб, турнирга «вазмин оптимизм» билан ёндашаётганини таъкидлади.