Электрон рецептлар ортиқча дорилар сонини қисқартирди

Электрон рецептлар ортиқча дорилар сонини камайтирди

Ўзбекистон қоғоз рецептлардан электрон дори тайинлаш тизимига ўтишни давом эттирмоқда, бу тизим соғлиқни сақлашда анъанавий қоғоз ҳужжат айланишидан фойдаланиш йиллари давомида тўпланиб қолган бир қатор муаммоларни бартараф этишга ёрдам берди.

Бу ҳақда «Ўзбекистон 24» телеканалининг «Studiya 24» кўрсатувида маълум қилинди, унда Республика рақамли соғлиқни сақлаш маркази мутахассиси Нафиса Қодирова, «Узинфоком» ягона интеграторининг DMED тизимини жорий этиш бўлими бошлиғи Жамшид Охунжонов, Яккасарой туманидаги 59-сонли оилавий поликлиника бош шифокори Нигора Бозорова ва Чилонзор туманидаги 37-сонли оилавий поликлиника бош шифокори Мукаррам Маҳкамова иштирок этди.

Нафиса Қодированинг сўзларига кўра, қоғоз рецептлар узоқ йиллар давомида бир қатор тизимли қийинчиликларни юзага келтирган: шифокорларнинг тушунарсиз дастихати кўпинча дорихоналарда дори беришда хатоликларга сабаб бўлган, ҳужжатларнинг ўзи эса йўқолган ёки яроқсиз ҳолга келган, шу сабабли беморлар шифокорга қайта мурожаат қилишга мажбур бўлган. Бундан ташқари, турли шифокорлар бир беморга бир-бирини такрорловчи ёки мос келмайдиган дори воситаларини тайинлаган ҳолатлар ҳам учраб турган.

Жамшид Охунжоновнинг сўзлашича, ягона тизим ишга туширилгунга қадар республика соғлиқни сақлаш тизимида бир-бири билан боғланмаган 53 га яқин тарқоқ ахборот тизимлари амал қилган: бир поликлиникада олинган бемор ҳақидаги маълумотлар бошқа тиббиёт муассасасида мавжуд бўлмаган ва фуқаролар ҳар сафар қоғоз ҳужжатларни тақдим этишларига тўғри келган.

Соғлиқни сақлаш вазирлиги «Узинфоком» билан ҳамкорликда DMED ягона тиббий ахборот тизимини яратганидан сўнг вазият ўзгарди. Бугунги кунда унга 4000 га яқин тиббиёт муассасаси уланган, ягона электрон тиббий карта билан эса 38 миллионга яқин фуқаро қамраб олинган. Тизим соғлиқни сақлашнинг бирламчи, иккиламчи ва учламчи бўғинларини қамраб олади ва 20 дан ортиқ функционал модулларни ўз ичига олади, улардан бири электрон рецепт модулидир.

Охунжоновнинг сўзларига кўра, бемор кўрикдан ўтказилгандан сўнг шифокор рецептни тўғридан-тўғри тизимда расмийлаштиради ва уни ўзининг шахсий коди (PIN-FL) билан тасдиқлайди, бу эса ўзганинг номидан рецепт ёзиш имкониятини истисно қилади. Расмийлаштирилгандан сўнг рецепт автоматик равишда беморнинг мобил иловасига тушади, у ерда касаллик тарихи ва таҳлил натижалари ҳақидаги барча маълумотлар ҳам мавжуд бўлади.

Ҳар бир рецептга ноёб штрих-код берилади, у орқали дорини дорихонадан олиш мумкин. Шифокор дори воситасини савдо номи бўйича эмас, балки халқаро патентланмаган номи бўйича кўрсатади, бу эса беморга дорихонада нархи ва бошқа хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда аниқ бир воситани ўзи танлаш имконини беради.

59-сонли поликлиника бош шифокори Нигора Бозорова биринчи босқичда аҳоли ўртасида тушунмовчиликлар юзага келганини — хусусан, оддий оғриқ қолдирувчи дори учун албатта шифокорга бориш керакми, деган саволлар туғилганини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, муайян дори воситаси рецептли ёки рецептсиз дорилар сирасига киришини Farmgo сайти орқали билиб олиш мумкин.

Бозорова, шунингдек, ягона тизим жорий этилгунга қадар яшаш жойидаги поликлиникада топширилган таҳлил натижалари кейинчалик шифохонага мурожаат қилинганда кўринмаганини, шу сабабли беморлар, жумладан болалар таҳлилларни қайта топширишга мажбур бўлганини, буни эса қўшимча стресс ва молиявий юк деб атаганини сўзлаб берди. Бундан ташқари, унинг сўзларига кўра, илгари поликлиникаларда катта навбатлар бўлган, ҳозирда эса бемор мобил илова орқали ўзига қулай вақтга, жумладан поликлиниканинг соат 8:00 дан 20:00 гача бўлган иш вақтидан ташқари вақтга ҳам қабулга ёзилиши мумкин.

Бозорова электрон рецепт жорий этилиши билан шифокорларнинг шахсий масъулияти ошганини таъкидлади: ҳар бир рецепт шифокорнинг шахсий коди билан тасдиқланади ва уни ўзганинг номидан сохталаштириш мумкин эмас. Вазирлар Маҳкамасининг 570-сонли қарорига мувофиқ, шифокор битта ташхис бўйича бештадан ортиқ дори воситасини ёзиб бера олмайди — агар у кўпроқ тайинлашга ҳаракат қилса, тизим бу имкониятни автоматик равишда блоклайди. Бозорованинг сўзларига кўра, илгари беморга бир фармакологик гуруҳга мансуб икки-учта дори воситаси ёзиб берилиши ва тайинланган дориларнинг умумий сони ўнтадан ошиб кетиши тез-тез кузатиларди.

37-сонли поликлиника бош шифокори Мукаррам Маҳкамованинг сўзлашича, тизим реал вақт режимида тайинланган дори воситасини ХКБ (МКБ) классификатори бўйича қўйилган ташхис билан солиштиради ва мос келмайдиган ёки ташхисга тўғри келмайдиган дориларни қизил шрифт билан ажратиб кўрсатиб, рецепт узил-кесил тасдиқлангунга қадар шифокорни огоҳлантиради. Унинг сўзларига кўра, тасдиқлашдан олдин тизим шифокорга рецептни қайта текширишни ва агар зарур бўлса, уни таҳрирлашга қайтаришни таклиф қилади, бироқ тасдиқлангандан кейин рецептни ўзгартириб бўлмайди — фақат уни тўлиқ қайтариб олиш мумкин.

Охунжонов тизимда алоҳида таҳлилий панель кўзда тутилганини қўшимча қилди, бу муассасалар раҳбарлари ва Соғлиқни сақлаш вазирлиги вазиятлар маркази мутахассисларига бутун республика бўйича рецептлар, жумладан, нотўғри тайинловлар бўйича статистикани кўриш имконини беради.

Рақамли хизматлардан фойдаланмайдиган кекса ёшдаги беморлар ҳақидаги саволга жавоб берар экан, Нафиса Қодирова рецептни расмийлаштиришда шифокор ишончли вакилни — васийни ёки беморнинг ўрнига рецептни ололадиган масъул шахсни кўрсатиши мумкинлигини таъкидлади. Шунингдек, унинг сўзларига кўра, чоп этилган рецепт йўқолган тақдирда ҳам маълумотлар DMED иловасида сақланиб қолади, керакли рецептни эса беморнинг идентификация маълумотлари бўйича шифокор ёки фармацевт орқали топиш мумкин.

Нигора Бозорова 1800 дан ортиқ дори воситалари рецептсиз тоифага киришини, барча рецептли дорилар эса — жумладан инъекцион дори воситалари — фақат электрон рецепт бўйича берилишини маълум қилди, чунки уларни қўллаш уйда, шифохонада ёки кундузги шифохонада бўлишидан қатъи назар, тиббиёт ходимининг иштирокини талаб қилади. Муайян дори воситасининг мақомини my.gov.uz портали орқали ҳам текшириш мумкин, дея қўшимча қилди Охунжонов.

Кўрсатувда антибиотиклар назоратига алоҳида эътибор қаратилди. Бозорованинг сўзларига кўра, антибиотиклар иммуносупрессив таъсирга эга ва ножўя таъсирлари мавжуд, шунинг учун уларни тайинлаш шифокор томонидан клиник стандартлар асосида, рецептда қабул қилиш карралиги, овқатланишга нисбатан қабул қилиш вақти ва курс давомийлиги кўрсатилган ҳолда амалга оширилиши керак. У вазирлик буйруғига асосан антибиотиклар ва гормонал дорилар фақат рецепт бўйича берилишини таъкидлади. Тизим дозанинг бемор ёшига мос келмаслигини аниқлай оладими, деган саволга Жамшид Охунжонов тизимда мониторинг кўзда тутилганини, у қўйилган ташхис асосида тегишли дори воситаларини автоматик равишда танлаш имконини беришини айтди.

Нафиса Қодирова ҳозирда антибиотиклар ёки гормонал дориларни рецептсиз сотиб олиш имконсиз эканини, рецептсиз дорилар эса аввалгидек бемалол сотиб олиш учун очиқлигини тасдиқлади. Унинг сўзларига кўра, бу тизимни жорий этишдан кўзланган асосий мақсадлардан бири эди, чунки илгари кучли таъсир қилувчи дори воситаларининг айланиши устидан назорат бўлмаган; эндиликда барча маълумотлар — жумладан, рецептни ким ёзгани, қайси муассасада ва қайси фармацевт дорини бергани — ягона базага тушади ва Республика рақамли соғлиқни сақлаш марказининг вазиятлар марказида таҳлилий ва статистик ишлар учун фойдаланилади.

Шифокорларнинг иш юкламаси ҳақидаги саволга жавоб берар экан, Нигора Бозорова электрон рецепт ишни осонлаштирганини айтди: агар илгари бемор бир нечта журналларни тўлдириши ҳамда бўлим мудирининг муҳри ва имзосини олиши керак бўлган бўлса, эндиликда барча маълумотлар битта ID-рақам остида киритилади, рецепт эса қоғозбозликсиз, битта код билан шакллантирилади ва тасдиқланади. DMED мобил иловаси мавжуд бўлганда, беморга рецептни ҳатто чоп этиш ҳам талаб этилмайди.

Мукаррам Маҳкамова тизимга жалб қилинган барча тиббиёт ходимлари рақамли саводхонлик бўйича ўқитилганини ва малака ошириш марказида тегишли имтиҳонларни топширганини қўшимча қилди. У, шунингдек, сафарда бўлган сурункали касалликларга чалинган беморлар учун масофавий маслаҳат олиш имконияти кўзда тутилганини таъкидлади: онлайн қабулдан сўнг рецепт беморнинг қаерда эканлигидан қатъи назар, унинг мобил иловасига автоматик равишда тушади.

Техник носозликлар юз бергандаги ҳаракатлар ҳақидаги саволга Жамшид Охунжонов тиббиёт муассасасида электр энергияси ёки интернет бўлмаганда, шифокор беморнинг ЖШШИР (ПИНФЛ) маълумотини қўлда киритиб, мобил илова ёки планшет орқали рецепт расмийлаштириши мумкинлигини, маълумотлар барибир ягона базага тушишини айтди. Худди шундай имконият фармацевтлар учун ҳам рецепт олишда кўзда тутилган — бундай ҳолатда штрих-кодни сканерлаш ёки беморнинг ЖШШИР маълумотини киритишдан фойдаланилади.

Шахсий тиббий маълумотларни ҳимоя қилиш ҳақида гапирганда, Охунжонов тизимда ролларга кўра киришни чеклаш амалга оширилганини таъкидлади: фармацевт беморнинг ташхисисиз фақат рецептнинг ўзини кўради, рўйхатга олувчи — фақат ўзига керакли маълумотларни кўради, касаллик тарихига тўлиқ кириш ҳуқуқига эса фақат даволовчи шифокор эга. Тизимнинг киберхавфсизлиги учун «Узинфоком» ҳузуридаги махсус бўлинма масъул бўлиб, у юзага келиши мумкин бўлган таҳдидларни доимий равишда кузатиб боради.

Эришилган натижалар қаторида Нигора Бозорова полипрагмазия — бир беморга ҳаддан ташқари кўп миқдорда дори воситаларини тайинлаш амалиётининг сезиларли даражада камайганини тилга олди. Унинг маълумотларига кўра, хусусан Юнусобод тумани бўйича, такрорий ва бир-бирини дубллаб берувчи тайинловлар сони сезиларли даражада камайган. У, шунингдек, илгари беморларни муайян дори воситалари учун аниқ дорихоналарга йўналтириш амалиёти билан боғлиқ бўлган коррупция хавфлари камайганини таъкидлади: рецептда савдо белгиси эмас, балки фақат таъсир этувчи модданинг халқаро патентланмаган номи кўрсатилгани сабабли, беморда ишлаб чиқарувчи мамлакатдан қатъи назар, мавжуд аналоглар орасидан танлаш имконияти пайдо бўлади.

Дорихонада керакли дори бўлмаган вазият ҳақидаги саволга жавоб берар экан, Жамшид Охунжонов тизим бемор дорини тўлиқ, қисман олганини ёки умуман олмаганини кузатиб боришини ва тайинланган дорининг қолган қисмини рецепт ёзилган кундан бошлаб бир ой давомида сотиб олиш имконини беришини тушунтирди. Нафиса Қодирова халқаро патентланмаган номдан фойдаланиш туфайли, агар аниқ бир дори мавжуд бўлмаса, фармацевт худди шу таъсир этувчи моддага эга, аммо бошқа савдо номидаги аналогни таклиф қилиши мумкинлигини қўшимча қилди.

Жамшид Охунжоновнинг сўзларига кўра, тизим Farmgo маълумотлар базаси билан ҳам интеграция қилинган бўлиб, бу дорихоналар айланмасидан контрафакт ёки рўйхатдан ўтмаган дори воситаларини чиқариб ташлаш имконини беради — агар дори реестрда бўлмаса, уни электрон рецепт бўйича бериш имконсиз. Бугунги кунга қадар тизимда 9 миллионга яқин электрон рецепт шакллантирилган бўлиб, бу энг кўп талаб қилинадиган дори воситалари ва уларга бўлган эҳтиёж бўйича ҳудудлар кесимида статистика йиғиш имконини беради, ундан профилактика тадбирларини режалаштиришда фойдаланилади.

Хулоса қилар экан, Нигора Бозорова шифокорларнинг масъулияти ошганини, беморлар эса ўз соғлиғига эътиборлироқ бўла бошлаганини ва самарали даволаниш учун албатта кўп миқдорда дори қабул қилиш шарт эмаслигини тушуниб етаётганини таъкидлади.

Мукаррам Маҳкамова тизим яроқлилик муддати тугаб бораётган дориларни унга киритишга йўл қўймаслигини, бу эса уларнинг кейинчалик сотилишини истисно қилишини қўшимча қилди ва беморларни дорихонага мурожаат қилганда айнан электрон рецептда кўрсатилган дорини талаб қилишга чақирди.