Экологлар бонг урмақда
Памир ва Тян-Шань учун сигнал: экологлар тоғларни ГЭС мегалойиҳалари учун ёпишни талаб қилмоқда
**Экологлар бонг урмақда**
Ҳималайдаги минглаб одамларнинг ёстиғини қуритган офат экологлар учун Жаҳон банкига қатьий ультиматум қўйишга баҳона бўлди. Дунёнинг турли мамлакатларидан юздан ортиқ экологик ташкилотлар, шу жумладан «Чегарасиз дарёлар» (Rivers without Boundaries) коалицияси йирик баланд тоғ гидроэлектростанцияларини молиялаштиришни тўхтатишни талаб қилди. Экологларнинг фикрича, Непалдаги фожиа Марказий Осиё учун ҳам тўғридан-тўғри хавф сигналидир, бу ерда халқаро кредиторлар кўмагида Памир ва Тян-Шаннинг сейсмик хавфли ҳудудларида гигант тўғонлар қурилмоқда.
2026 йил 26 августда Бхотекоши-Тришули водийсида тош-муз кўчкисининг тушиши вайронкор сув ташқинига сабаб бўлди. Непал ҳукуматининг сентябрь охиридаги маълумотларига кўра, 1450 киши ҳалок бўлган, яна 5200 дан ортиқ киши бедарак йўқолган деб ҳисобланмоқда. Уларнинг 500 га яқини қиймати 650 млн долларлик қурилаётган «Юқори Тришули-1» ГЭС ходимларидир. Лойиҳани Жаҳон банки гуруҳи бошчилигидаги консорциум Осиё тараққиёт банки (ОТБ) иштирокида кредитламоқда. Минтақадаги 13 та гидроэлектростанциянинг вайрон бўлишидан кўрилган жисмоний ва иқтисодий зарар 1 млрд долларга етди. Энергетика секторини тиклаш учун Катманду эндиликда 2,5 млрд доллар сўрамоқда — бу офат оқибатларини тугатиш учун зарур бўлган барча маблағларнинг ярмидан кўпидир.
12 октябрь куни 111 та нодавлат ташкилот коалицияси, шу жумладан Rivers without Boundaries ва International Rivers, Жаҳон банки президенти Аджай Бангага хат юборди. Имзо чекувчилар йирик ГЭСлар каскадлари қурилишига зудлик билан мораторий жорий этишни талаб қилмоқда. Улар Ҳималай, Ҳиндукуш ва Памир каби беқарор тоғ тизимларидаги дарёларни мегаинфратузилма учун ёпиқ ҳудудлар деб тан олишни талаб қилмоқда.
Экологлар хавфларни баҳолашдаги тизимли муваффақиятсизлик ҳақида гапиришмоқда. Музлик кўлларининг ёриб ўтиш хавфи ва Тришули водийсидаги юқори сейсмиклилик 2017 йилдан бери маълум эди. Шунга қарамай, Жаҳон банки тузилмалари табиий офатлар эҳтимолини пасайтириб кўрсатди ва мустақил экспертларнинг огоҳлантиришлари ҳамда қурилиш майдончасидаги маҳаллий авариялардан кейин ҳам молиялаштиришни давом эттирди.
Ҳималай сценарийси Марказий Осиёда ҳам такрорланиши мумкин. Ўз мурожаатида коалиция Тожикистондаги Роғун ГЭСни экологик таҳдидлар ва уларни юмшатиш режаларини ишончли баҳоламасдан маъқулланган лойиҳа мисоли сифатида тўғридан-тўғри тилга олади. Амударё ҳавзасидаги Вахш дарёсидаги гигант ГЭС дунёдаги энг баланд тупроқ тўғон бўлиши керак — 335 метр. Лойиҳа Непалдагига ўхшаш заифлик шароитларида амалга оширилмоқда: музликларнинг тез эриши, сел оқимлари ва замин силкинишлари хавфи.
Юқори хавфли лойиҳа мақомига қарамай, Жаҳон банки Роғун ГЭСни қўллаб-қувватлашда давом этмоқда. У томонидан ажратилган маблағларнинг умумий ҳажми 650 млн долларга етди. Банк директорлар кенгаши 300 млн долларлик грант кўринишидаги охирги траншни 2026 йил ёзида маъқуллади, октябрь бошида эса уни Тожикистон парламенти ратификация қилди. Параллель равишда Роғун ГЭС атрофида яна қарийб 3 млрд доллар жалб қилиш учун халқаро донорлар пули шаклланмоқда. Қурилиш электр энергияси ишлаб чиқариш билан бир вақтда бормоқда — тўғон баландлиги 190 метрга етди, иккита турбина ишга туширилди.
Марказий Осиёдаги вазият дарёларнинг чегаралараро хусусияти билан янада оғирлашмоқда. Тожикистондаги Роғун ГЭС ёки Қирғизистондаги Қамбарата ГЭС-1 каби гигант тўғонларнинг қурилиши минтақадаги қўшни мамлакатларнинг сув таъминотига тўғридан-тўғри таъсир қилади. Гидрологияга кенг кўламли аралашув экотизимларнинг, шу жумладан ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси объектларининг деградацияси таҳдидини солади ва иқлим ўзгариши фонида сув ресурслари учун баҳсларни кескинлаштириши мумкин.
Хат муаллифлари Жаҳон банкини барча экспертизалар якунлангунга ва фавқулодда вазиятларда ҳаракат қилиш режалари тасдиқлангунга қадар битимларни молиявий ёпиш амалиётидан воз кечишга чақирмоқда. Муқобил сифатида кредиторларга маблағларни қарам мамлакатларнинг энергетика тизимларини диверсификация қилишга: қуёш ва шамол генерациясини ривожлантириш, энергия жамғариш тизимларини яратиш ва энерготармоқларни модернизация қилишга йўналтириш таклиф этилмоқда. Уларнинг фикрича, иқлим жиҳатидан заиф гидроэнергетикага инвестицияларни давом эттириш халқаро институтларни келажакдаги офатларнинг шеригига айлантиради.