Дональд Трамп Мьянма билан бизнес қилишга тайёрми?

Дональд Трамп Мьянма билан бизнес қилишга тайёрми?

АҚШ юқори лавозимли расмийси сўнгги йилларда илк бор Мьянма етакчиси Мин Аун Хлаинг билан учрашди

Вашингтоннинг Мьянма ҳарбий ҳукмдорларини яккалаб қўйиш бўйича узоқ йиллик сиёсати энди ўзгардими?

Ўтган ойда Трамп маъмуриятининг юқори лавозимли расмийси Мин Аун Хлаинг билан учрашгани ҳақидаги маълумотларнинг ошкор қилиниши, шунингдек, баъзи бизнес вакилларининг АҚШ санкциялари рўйхатидан чиқарилиши мумкин бўлган ўзгаришлардан далолат беради.

Яқин пайтгача, 2021 йилги давлат тўнтаришидан сўнг, Мьянма ҳарбийлари демократик йўл билан сайланган етакчи Аун Сан Су Чжини ҳокимиятдан четлатганидан бери АҚШ режим билан жуда чекланган расмий алоқаларни сақлаб келаётган эди. Яқинда Вашингтон хунтани қўллаб-қувватламоқда деб ҳисобланган шахсларга нисбатан бир қатор нишонли санкциялар жорий этган эди.

15 ва 16 сентябрь кунлари бўлиб ўтган учрашувда АҚШ Давлат котибининг Разведка ва тадқиқотлар бўйича ёрдамчиси Майкл Вэнс иштирок этди ва у Мьянма пойтахти Нейпидода бўлиб ўтди. Ташқи томондан, бу маҳаллий Америка савдо палатаси билан келишмовчиликдан сўнг июнь ойида ҳибсга олинган АҚШ фуқароси Адам Кастильони озод қилишга ёрдам бериш учун мўлжалланган эди.

Бироқ Вэнс Мин Аун Хлаинг ҳокимиятга келганидан бери у билан учрашган энг юқори лавозимли АҚШ расмийси эди ва улар ўзаро манфаатли бошқа масалаларни ҳам муҳокама қилгани аниқ.

Маълумотларга кўра, Вэнс июнь ойида Токиода, шунингдек, шу ойда яна Токиода бирмалик расмийлар ва ҳарбий бошқарувга қарши бўлган гуруҳлар вакиллари билан учрашган.

Шунга қарамай, АҚШнинг Мьянмага нисбатан сиёсатидаги ўзгариш аломатлари ўтган йилнинг июль ойига, Президент Дональд Трампнинг тарифлар уруши авж олган пайтга бориб тақалади.

Ўшанда Мин Аун Хлаинг ва минтақанинг бошқа етакчилари АҚШ президентидан шахсий хат олишган эди, унда унинг мамлакатининг инқирозга учраган иқтисодиёти Мьянма ҳолатида 40 фоизлик тарифларга дуч келиши айтилган эди.

Бошқа мамлакатлар бир пайтлар дўст ва иттифоқчи деб билган давлат билан муҳим савдо алоқаларига жорий этилган жазо чораларидан ҳайратда қолдилар.

Мьянманинг катта қисми 2021 йилдан бери давом этаётган фуқаролар урушидан вайрон бўлган

Мин Аун Хлаинг эса бундан мамнун эди.

У дарҳол Трампнинг ошириб юборилган услуби ва ғайриоддий бош ҳарфлар билан ёзиш тарзини такрорлаб, “Дунёнинг биринчи рақамли бозори бўлмиш Америка Қўшма Штатларининг фавқулодда Иқтисодиётида иштирок этишни давом эттириш бўйича ушбу илҳомлантирувчи таклиф учун самимий миннатдорчилигини” билдирди.

“Ҳақиқий ватанпарварлик руҳи билан мамлакатингизни миллий фаровонлик сари етаклашда Жаноби Олийларингизнинг кучли етакчилигини катта ҳурмат билан эътироф этмоқчиман.”

Бу шунчаки диктаторнинг хушомадгўйлик Трампнинг илтифотига эришишнинг энг яхши йўли бўлиши мумкинлиги ҳақидаги инстинкти эмас эди. Мин Аун Хлаингнинг давлат тўнтариши ва у келтириб чиқарган фуқаролар уруши уни халқаро майдонда яккалаб қўйган эди.

Унинг режими асосан тан олинмаган эди. У уруш жиноятчиси сифатида айбланиб, Халқаро жиноят суди ва Халқаро судда унга қарши ишлар қўзғатилган эди. Россия ва яқинда Хитойдан ташқари, бошқа ҳукуматлар ундан ўзини олиб қочар эди.

Бироқ, ана, АҚШ президенти унга бошқа ҳар қандай президент ёки бош вазирга мурожаат қилгандек, “Жаноби Олийлари” деб мурожаат қилмоқда. Трампнинг мактубида Мин Аун Хлаингнинг ҳокимиятни эгаллаб олиши келтириб чиқарган мудҳиш инсоний йўқотишлар, яксон қилинган демократия ва қамалган етакчи Аун Сан Су Чжи ҳақида ҳеч нарса дейилмаган эди.

Ўша ойда режим DCI билан 3 миллион долларлик (2,3 миллион фунт стерлинг) шартнома имзолади, бу Вашингтоннинг узоқ йиллик лоббичилик фирмаси бўлиб, илгари 2002 йилда собиқ Бирма ҳарбий режими томонидан ўз имиджини яхшилашга уриниш учун фойдаланилган эди.

Ўшандан бери ҳарбий ҳукумат, шунингдек, Президент Трампнинг баҳсли лоббичиси ва яқин кишиси Роджер Стоунни ойига 50 000 доллар эвазига жалб қилди.

Деярли ўша вақтда Янгондаги Америка савдо палатаси президенти лавозимидан янгигина истеъфога чиққан собиқ АҚШ денгиз пиёдаси ва Трамп тарафдори Адам Кастильо Вашингтонда Вице-президент Жей Ди Вэнс жамоасини қайта алоқа ўрнатишга ундаётган эди.

Кастильонинг таъкидлашича, АҚШнинг хунтани яккалаб қўйиш учун санкциялардан фойдаланиш стратегияси иш бермади.

“Мьянма Америка учун нафақат ахлоқий жиҳатдан, балки стратегик манфаат сифатида ҳам муҳим эди”, деб ёзган у ўзининг “Овозимизни топиш: Инқироздаги етакчилик ва хориждаги Америка руҳи ҳикояси” (Finding Our Voice: A Story of Leadership in Crisis and the American Spirit Abroad) китобида. У вице-президент жамоасига АҚШ “уруш ёки яккаланишсиз Мьянма билан алоқа ўрнатиши, Хитойнинг муҳим фойдали қазилмаларга бўлган таъсирини бўшаштириши ва тинчликни Америка манфаатларига мослаштириши мумкинлигини” айтди.

Кастильо очиқ эшикка урилаётган эди.

АҚШнинг Хитойдан сирек ер элементларига қарамлиги апрель ойида Трампнинг тарифларига жавобан Хитой уларни етказиб беришни тўхтатиб қўйганда ошкор бўлган эди. Шундан сўнг маъмурият муқобил етказиб бериш манбаларини топишга эътибор қарата бошлади. Мьянма катта сирек ер ресурсларига эга бўлиб, ҳозирда улардан фақат Хитой манфаати учун фойдаланилмоқда.

Деярли бир вақтнинг ўзида Давлат департаменти бутун дунё бўйлаб АҚШ элчихоналарига сайловлар ҳақида қандай гапириш кераклиги бўйича янги йўриқнома чиқарди. Унда айтилишича, “мурожаатлар сайлов жараёнининг адолатлилиги ёки ҳалоллиги, унинг қонунийлиги ёки тегишли мамлакатнинг демократик қадриятлари ҳақида фикр билдиришдан қочиши керак”.

Шу сабабли, Мьянмада декабрь ва январь ойларида кескин танқид қилинган умумий сайловлар бўлиб ўтиб, Мин Аун Хлаингга ўзини тўнтариш етакчисидан номинал фуқаролик президентига айлантиришга имкон берганида, АҚШ кўпчилик Ғарб ҳукуматларидан фарқли ўлароқ, уни эркин ва адолатли эмас деб қораламади.

Ўнлаб йиллар давомида АҚШ мунтазам равишда бошқа мамлакатлардаги сайловларга баҳо бериб келган. Энди эса айтадиган гапи йўқ эди.

Вашингтоннинг Байден маъмурияти томонидан нишонга олинган айрим шахсларга нисбатан санкцияларни бекор қилиш қадами АҚШ-Мьянма сиёсатининг янги йўналишини янада тасдиқлагандек бўлди.

“Йиллар давомида АҚШнинг Мьянмага ёндашуви яккаланиш, санкциялар ва масофа сақлаш билан белгилаб келинган”, деб ёзди DCI яқинда эълон қилинган бюллетенда. “Ушбу давр тугади... хайриятки, Президент Трамп бошқача нарсани синаб кўришга журъат этди.”

Оҳанг шубҳасиз бошқача, аммо АҚШ-Мьянма муносабатларининг мазмуни унчалик ўзгармаган.

“Амалда сарлавҳалар кўрсатаётганидан кўра камроқ нарса ўзгарди”, дейди Халқаро инқироз гуруҳининг Мьянма бўйича маслаҳатчиси Ричард Хорси Мин Аун Хлаинг ҳали ҳам санкциялар остида эканини таъкидлаб. “Янгилик шундаки, алоқалар даражаси ва жойи. АҚШнинг юқори лавозимли расмийлари энди Нейпидода бўлишди, бу айнан Мин Аун Хлаинг хоҳлаган нарса эди. У кейинчалик хоҳлайдиган нарса — санкцияларни юмшатиш, бу эса қийинроқ бўлади.”

Трампнинг ўтган йилги яна бир ташаббуси Мьянмага жуда катта таъсир кўрсатган бўлиши мумкин: USAIDнинг тугатилиши, бу мухолиф гуруҳлар, мухолиф оммавий ахборот воситалари ва қочқинларга ёрдамни ярмидан кўпроққа қисқартирди.

Шунингдек, инсон ҳуқуқлари бўйича гуруҳлар томонидан қораланган, АҚШдан бошпана сўраган 4 000 бирмалик учун Вақтинчалик ҳимояланган мақомни бекор қилиш қарори ҳам бор эди. Улар энди ортга қайтарилиш хавфи остида яшамоқдалар, у ерда кўпчилик қамалиши ёки ундан ҳам ёмонроғи содир бўлиши мумкин.

Мьянманинг сирек ер элементларига келсак, камдан-кам экспертлар улар қачондир АҚШ учун катта қийматга эга бўлади деб ҳисоблайди. Уларнинг аксарияти этник исёнчи армиялар томонидан талашиб келинаётган ҳудудларда жойлашган.

Ҳозирда улар ушбу қонунсиз чегара минтақаларида ишлаш бўйича бой тажрибага эга бўлган Хитой компаниялари томонидан қазиб олинмоқда, сўнг қайта ишлаш учун чегара орқали Хитойга олиб ўтилмоқда. АҚШ уларга қандай қилиб кириш ҳуқуқини қўлга киритиши мумкинлигини тасаввур қилиш қийин.

АҚШ фирибгарлик саноатига қарши курашда Мьянма ҳукуматидан сезиларли ҳамкорликка эришиши ҳам даргумон.

Баъзи йирик фирибгарлик мажмуаларида кенг ёритилган бир нечта рейдлар ўтказилди, аммо уларнинг ортида турган синдкатлар шунчаки узоқроқ ҳудудлардаги кичикроқ операцияларга тарқалиб кетди ва ҳар ҳолда уларнинг аксарияти Мьянма ҳарбийларига иттифоқчи бўлган қуролли гуруҳлар кўмагида бошқарилади.

“Нейпидо билан гаплашишнинг ўзи нотўғри эмас”, дейди Лоуи институтининг Жануби-Шарқий Осиё бўйича директори Хантер Марстон.

“Масала Вашингтон нимани сўраши ва нимани беришида. У бу каналдан энг муҳим нарсалар учун фойдаланиши керак: инсонпарварлик ёрдамига йўл очиш, тинч аҳолига ҳаво зарбаларини тўхтатиш. У мамлакатнинг катта қисмини назорат қилувчи мухолифат ва этник қуролли гуруҳлар билан мулоқотни давом эттириши керак. Фирибгарлик бўйича эса АҚШ қила оладиган энг самарали нарса — бу пулларни таъқиб қилиш учун минтақадаги бошқа ҳукуматлар, жумладан Хитой билан ҳамкорлик қилишдир.”

Балки каттароқ савол шундаки, ички сиёсат ва Эронга қарши уруш билан банд бўлган Президент Трамп Мьянмага доимий эътибор қарата оладими, Хитойнинг устун таъсирига чақириқ ташлашга кучи етадими-йўқми.