Доимий чарчоқ ва соч тўкилиши: Б12 витамини танқислигининг асосий белгилари

**Доимий чарчоқ ва соч тўкилиши: Б12 витамини танқислигининг асосий белгилари**

Доимий уйқучанлик, терининг хиралашиши ва тирноқларнинг мўртлашиши кўпинча организмда Б12 витамини етишмовчилиги билан боғлиқ. Бу витамин инсон танасида жуда секин сарфлангани сабабли, унинг танқислиги узоқ вақт давомида сезилмасдан қолиши ва фақат қон таҳлили орқали аниқланиши мумкин. Қуйида Б12 витаминининг асосий вазифалари, унинг озиқ-овқат маҳсулотларидаги миқдори ва қўшимча препаратларни қабул қилиш зарур бўлган ҳолатлар ҳақида маълумот берамиз.

**Б12 витаминининг организмдаги асосий функсиялари:**

1. **Эритроситлар етилиши:** Бу витамин қон зардобида кислород ташувчи қизил қон ҳужайралари – эритроситларнинг шаклланиши учун муҳимдир. Агар витамин етишмаса, бу ҳужайралар катталашади ва тўлиқ етилмайди. Натижада тўқималарда кислород етишмовчилиги юзага келади ва сурункали чарчоқ пайдо бўлади.

2. **Асаб тизими фаолияти:** Б12 витамини асаб толаларининг ҳимоя қобиғини ҳосил қилишда иштирок этади. Бу қобиқ бош миядан мушакларга ва аксинча йўналишда сигналлар узатилиш тезлигини таъминлайди. Унинг узоқ муддатли танқислиги қўл-оёқларнинг сезувчанлиги пасайишига, хотира ва эмоционал ҳолат бузилишига олиб келади.

3. **Ҳужайралар бўлиниши:** Витамин тери, соч, тирноқ ва шиллиқ пардалар ҳужайраларининг янгиланиш жараёнида қатнашади. Танқислик юзага келганда соч тўкилиши ва оғиз бурчакларининг ёрилиши кузатилади.

Б12 витамини озиқ-овқат таркибида фақат ошқозонда ишлаб чиқариладиган махсус оқсил билан бириккандагина ичакда сўрилади. Шу сабабли, овқат ҳазм қилиш тизимидаги муаммолар рацион бой бўлган тақдирда ҳам витамин танқислигини келтириб чиқариши мумкин.

**Таркибида Б12 витамини кўп бўлган маҳсулотлар:**

* **Мол жигари:** Витамин миқдори бўйича биринчи ўринда туради (100 граммда тахминан 60 мкг). Бу катталар учун ҳафталик меъёрдан юқори.

* **Қўй ва бузоқ жигари:** Мол жигарига яқин ёки ундан юқори кўрсаткичга эга.

* **Буйрак:** Тахминан 20–25 мкг Б12 витамини ўз ичига олади.

* **Юрак:** Тахминан 8–10 мкг атрофида.

Маҳсулотни узоқ вақт давомида димлаб пишириш ушбу элементнинг қисман парчаланишига олиб келади. Қисқа муддатли қовуриш усули витаминни кўпроқ сақлайди.

Шунингдек, денгиз маҳсулотларидан:

* **Моллюскалар, мидиялар, устрицалар:** 100 грамм порсияда 16 дан 20 мкг гача витамин мавжуд.

* **Ёғли денгиз балиқлари:** Скумбрия (8–19 мкг), селд (10 мкг), сардина (9 мкг) ва лосос (3–5 мкг). Консерваланган балиқларда ҳам витамин миқдори деярли тўлиқ сақланади.

Гўшт, тухум ва сут маҳсулотларида:

* **Гўшт маҳсулотлари:** Мол ва қўй гўшти (2–3 мкг), товуқ ва курка гўшти (0,3–0,5 мкг).

* **Тухум ва сут:** Тухум сариғи (0,5 мкг), бир стакан сут (1 мкг), қаттиқ пишлоқлар (1,5–3 мкг). Сут маҳсулотларидаги витамин организм томонидан осон ўзлаштирилади.

Инсон организми бир марта овқатланиш жараёнида тахминан 1,5 мкг витаминни ўзлаштира олади. Шу сабабли, кунлик эҳтиёжни бир мартада эмас, куннинг бир неча қисмида қабул қилиш тавсия этилади.

**Б12 витамини танқислиги белгилари:**

Катталар жигарида Б12 витаминининг 2 йилдан 5 йилгача етадиган захираси сақланади. Шу сабабли, танқислик белгилари узоқ муддат давомида аста-секин ривожланади.

**Анемия ва умумий симптомлар:**

* Сурункали чарчоқ ва жисмоний зўриқишда нафас қисилиши;

* Тери қатламининг оқариши ёки енгил сарғиш тус олиши;

* Юрак уришининг тезлашиши ва совуққа сезувчанлик;

* Силлиқ ва оғриқли тил, оғиз бурчакларининг ёрилиши;

* Соч тўкилиши ҳамда тирноқлар мўртлашиши.

**Неврологик симптомлар:**

* Қўл ва оёқ бармоқларида санчиш ҳамда енгил увишиш;

* Қоронғиликда ҳаракатланиш пайтида мувозанат йўқолиши;

* Диққат ва хотира пасайиши, асабийлашиш ёки депрессив ҳолатлар.

Асаб толалари қон ҳужайраларига қараганда қийинроқ тиклангани сабабли, неврологик симптомлар пайдо бўлганда шифокор кўригидан ўтиш зарур.

**Кимларга қўшимча препарат қабул қилиш тавсия этилади?**

1. **Веганлар ва вегетарианлар:** Ўсимлик маҳсулотларида, жумладан спирулина ёки хлореллада Б12 витамини кам миқдорда мавжуд бўлиб, улар инсон организми учун фойдасиз. Веганлар махсус бойитилган маҳсулотлар ёки қўшимча препаратларни мунтазам қабул қилиши шарт.

2. **60 ёшдан ошганлар:** Ёш ўтиши билан ошқозон кислоталилиги пасайиши ва гастрит ривожланиши сабабли, озиқ-овқат таркибидаги витаминнинг сўрилиши ёмонлашади. Бу ёш гуруҳига оқсил билан боғланмаган тайёр таблетка шаклидаги препаратлар тавсия этилади.

3. **Меъда-ичак йўлида сурункали касалликлари бор беморлар:** Крон касаллиги, селиакия, аутоиммун гастрит ёки ошқозонда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин витамин сўрилиши бузилади.

4. **Дори воситаларини қабул қилувчилар:** Диабетга қарши қўлланиладиган метформин ҳамда жиғилдон қайнашига қарши ишлатиладиган дори воситалари узоқ муддат қабул қилинганда Б12 витаминининг ўзлаштирилишини ёмонлаштиради. Бундай беморларга йилда бир марта назорат таҳлили топшириш тавсия этилади.

**Қон таҳлилини топшириш қоидалари:**

Клиник қон таҳлилида эритроситлар ҳажмининг меъёрдан катталиги витамин танқислигидан далолат бериши мумкин. Аниқ ташхис қўйиш учун қон зардобидаги витамин миқдори текширилади.

Таҳлил топширишдан камида бир неча ҳафта олдин қўшимча витаминлар қабул қилиш тўхтатилади, акс ҳолда лаборатория натижалари нотўғри (асоссиз юқори) чиқиши мумкин. Назорат текшируви даволаниш бошланганидан 2–3 ой ўтгач тайинланади.