Демократия ёнгинамиздан ўтиб кетди. Худонинг ўзи бизга ҳакам…

Демократия ёнгимиздан ўтиб кетди. Худонинг ўзи ҳакам…

Баъзан менга 1991 йилнинг кузида ҳаммамиз сценарийсини ҳеч ким тузук-қуруқ ўқиб чиқмаган катта бир тарихий спектакль иштирокчиларига айланиб қолгандек туюлади. Совет Иттифоқи расман ҳали мавжуд эди — ягона армия, иқтисодиёт, партия тизими ва ўрганиб қолинган мафкура билан. Аммо харитада бирин-кетин мустақил республикалар пайдо бўла бошлаганди, уларнинг ҳар бири ўз байроғи, герби, мадҳияси ва эркинлик, демократия, инсон ҳуқуқлари ҳамда бозор иқтисодиёти ҳақидаги деярли бир хил декларацияларига эга эди.

Ўшанда «демократия» сўзи ҳаяжон ва эҳтиром билан тилга олинарди. Давлатни демократик деб эълон қилиш, Конституция қабул қилиш, сайловлар ўтказиш кифоядек ва ҳамма нарса аста-секин ўз-ўзидан изига тушиб кетадигандек туюларди. Халқ мамлакатнинг эгасига, амалдор — унинг хизматкорига айланади, парламент ижро этувчи ҳокимиятни назорат қила бошлайди, суд мустақил бўлади, президент эса тенглар ичида биринчиси — ўзига хос вақтинчалик бошқарувчи бўлади, деб ўйлардик.

Биз ўшанда ҳали тасаввур ҳам қилмаган эдик: давлатнинг мустақиллиги мутлақо фуқаронинг эркинлигини англатмаслиги мумкин. Байроқ ва мадҳияни ўзгартириш, янги Конституция ёзиш ва шу билан бирга эски сиёсий маданиятни сақлаб қолиш мумкин экан. Эҳтимол, айнан мана шу нарса охирги 35 йилнинг бош якуни бўлди.

Демократия ёнгимиздан ўтиб кетди. Бунинг устига, у қаердадир узоқда эмас, айнан 1990-йилларнинг бошида том маънода ёнимизда эди. Митинглар, мустақил газеталар, сиёсий ҳаракатлар, келажак ҳақидаги қизғин баҳслар бор эди. Ўзбекистонда «Бирлик» ва «Эрк», Қозоғистонда — демократик ва миллий ҳаракатлар мавжуд эди, Қирғизистонда сиёсий рақобат яққолроқ кўзга ташланарди, Тожикистонда кучли мухолифат юзага келганди.

Мен ўша йиллар муҳитини яхши эслайман. Тўсатдан одамлар мамлакат келажагини мутлақо турлича тасаввур қилишлари мумкинлиги аён бўлди. Бировлар миллий тикланиш ҳақида, бошқалар — демократия, учинчилар — диний қадриятлар, тўртинчилар — бозор ҳақида гапирарди, бешинчилар эса шунчаки партия аппаратининг диктатидан ва СССР кўринишидаги юкдан халос бўлишни истарди. Ўша даврнинг асосий маъноси ҳам айнан шунда эди: жамият илк бор келажак ҳақида баҳслашиш имкониятига эга бўлди.

Аммо тез орада давлат машинаси сиёсий рақобатнинг баҳосини анча тезроқ англаши маълум бўлди. Аввалига ҳамма нарсани барқарорликни сақлаш зарурати билан тушунтиришди. Мамлакат ҳали жуда ёш. Иқтисодиёт вайрон бўлмоқда. Атроф нотинч. Миллатлараро низоларга йўл қўйиб бўлмайди. Ёнимизда Афғонистон турибди. Радикалларнинг давлат заифлигидан фойдаланиб қолишига йўл қўйиб бўлмайди.

Важлар тўқиб чиқарилмаган эди. Тартибсизлик хавфи ҳақиқатан ҳам мавжуд эди. Аммо тушунчаларнинг сезилмас тарзда алмаштирилиши юз берди: барқарорликни сақлашнинг фавқулодда зарурати аста-секин ҳокимиятни сақлаб қолишнинг доимий заруратига айланди.

Мухолифат сиёсий майдондан ғойиб бўла бошлади. Кимларнидир қамашди, бошқаларини кетишга мажбур қилишди, учинчилари сукут сақлади, тўртинчилари эса «қалдирғочнинг баҳори билан кун исимас»лигини тушуниб, кундалик ҳаётга сингиб кетди. Давлат барқарорлашиб борди, иқтисодиёт аста-секин ривожланди, миллатлараро низолар мамлакатни вайрон қилмади. Аммо Ислом Каримов томонидан илгари сурилган «кучли давлатдан — кучли жамият сари» формуласи негадир ишламади. Барқарорлик келди. Демократия эса — йўқ.

Ва бу борада Ўзбекистон истисно эмас, балки умумий постсовет қонуниятининг бир қисми бўлиб чиқди.

Қозоғистон кучли президентлик вертикалини қурди. Совет партия-давлат тизимидан чиққан Нурсултон Назарбоев шундай сиёсий тузилмани ярата олдики, унда бир кишининг ҳокимияти ўн йиллар давомида давлатнинг марказий элементи бўлиб қолди. Кейинги ислоҳотлар, жумладан, 2022 йил январь воқеаларидан кейин Назарбоев меросининг бир қисмини йўқ қилиш, муаммони бекор қилишдан кўра, унинг кўламини кўпроқ намойиш этди.

Қирғизистон бошқа йўлдан борди. Бу ерда президентлар ҳақиқатан ҳам ағдарилди, аммо инқилобларнинг ўзи демократия олиб келмади. Парламент тажрибасидан сўнг мамлакат яна президентлик моделига қайтди.

Тожикистон бундан ҳам оғирроқ ҳолат — фуқаролар урушининг гарови бўлиб қолди. Бу уруш ҳокимиятга ўн йиллар давомида айни бир важни ишлатиш имконини берди: сиёсий кураш хавфли, чунки у мамлакатни ўтмишга қайтариши мумкин. Натижада сиёсий тизим аста-секин оилавий тизимга айланди.

Кейин эса бундан бир неча ўн йил олдин ҳатто постсовет сиёсати учун ҳам ақл бовар қилмас туюлган воқеа юз берди.

2022 йилда Туркманистон Марказий Осиё давлатлари орасида биринчи бўлиб президентлик ҳокимиятини отадан ўғилга амалда сулолавий тарзда топширишни амалга оширди: Сердар Бердимуҳамедов ўз отаси Гурбангули Бердимуҳамедовнинг ўрнини эгаллади. Сайлов арафасида бу аллақачон оила ичида тайёрланган ҳокимият топширилиши сифатида қаралаётган эди, Сердар сайланганидан кейин эса оилавий ворислик факти сиёсий воқеликка айланди.

Аммо Туркманистон нафақат ҳокимиятнинг отадан ўғилга ўтиши факти билан қизиқарли. Бошқа бир жиҳат анча муҳимроқ — давлат раҳбарининг аста-секин оддий сиёсатдан юқори турувчи шахсга айланиши. Аввал «Туркманбоши» — барча туркманларнинг етакчиси (Сапармурат Ниязов) пайдо бўлди. Кейин кейинги раҳбарда «Арқадағ» — суянчиқ (Гурбангули Бердимуҳамедов) пайдо бўлди. Тожикистонда Эмомали Раҳмон расман «Тинчлик ва миллий бирлик асосчиси – Миллат пешвоси» деб аталади. Қозоғистонда махсус конституциявий қонун билан мустаҳкамланган «Элбоши» — «Миллат лидери» (Нурсултон Назарбоев) унвони мавжуд эди, гарчи кейинчалик бу мақом бекор қилинган бўлса-да.

Жарангдор унвонларнинг ўзи шунчаки шарқона сиёсий экзотика бўлиб туюлиши мумкин. Аммо бу экзотика эмас. Бу симптом.

Авторитар режим самарали бўлиши мумкин. Баъзан ҳатто жуда самарали. У тез қарор қабул қилиши, ресурсларни жамлаши, оммабоп бўлмаган ислоҳотларни ўтказиши, йўллар қуриши, йирик лойиҳаларни ишга тушириши ва узоқ парламент муҳокамаларисиз қўйилган мақсадларга эришиши мумкин. Аммо бундай тизимнинг битта фундаментал шарти бор: авторитаризм шахсга сиғинишга айланиб кетмаслиги керак.

Ҳокимият институтга — ҳатто жуда кучли бўлса ҳам — тегишли экан, тизим хатоларни тузатиш имкониятини сақлаб қолади. Давлат муайян бир шахс билан боғлана бошлаганда эса, раҳбарни танқид қилиш аста-секин давлатни танқид қилиш сифатида, биринчи шахснинг қарорига қўшилмаслик эса — Ватанга садоқатсизлик сифатида қабул қилина бошлайди.

Мана шу ерда хавфли йўл бошланади. Кеча амалдор: «Президент шундай қарор қилди», дерди. Бугун у: «Президент хато қилиши мумкин эмас», демоқда.

Ўзбекистонда ҳам шунга ўхшаш кайфиятлар мавжуд эди. Эсимда, ҳали Ислом Каримов даврида маҳаллий газеталардан бири президентга подшоҳ мақомини беришга уриниб кўрганди. Таниқли ўзбек хонандаси ижросидаги қўшиқлар ҳам бор эди: биринчиси Ўзбекистон миллий етакчисига, иккинчиси — тахминларга кўра, унинг тўнғич қизига бағишланганди. Ўшанда бу иш бермади, ғоя давлат тенденциясидан кўра кўпроқ кулгили ҳолат бўлиб қолди. Аммо фактнинг ўзи диққатга сазовор. Шахсга сиғиниш мавжуд бўлган жойда, ушбу шахсни илоҳийлаштиришга тайёр одамлар албатта топилади. Бунинг устига, кўпинча — давлатга бўлган муҳаббатдан ёки ҳатто раҳбарга бўлган муҳаббатдан эмас, балки фаровонлик манбаига яқинроқ бўлишдек мутлақо тушунарли истакдан келиб чиқиб шундай қилишади.

Ўзбекистоннинг ҳозирги президентини улуғловчи қўшиқларни эшитишга тўғри келмади, лекин яқиндагина айрим ватанпарвар фуқаролар янги туғилган чақалоқларига давлат раҳбари ва унинг оила аъзоларининг исмларини қўя бошлагани ҳаммамизнинг ёдимизда. Ташаббус миннатдорчилик билан қабул қилинди ва биринчи ўнталикка кирганларга маҳаллий ҳокимият органлари мамлакатимизда ишлаб чиқарилган енгил автомобилларни совға қила бошлади. Совға қилиш акциялари фақат автосаноат касодга учраши ёки мамлакатда исмлар ландшафти тубдан ўзгариши аён бўлгандагина тўхтатилди. Айтганча, шунга ўхшаш, аммо кичикроқ миқёсдаги ҳолат Ислом Каримов даврида ҳам бўлган.

Бир пайтлар ўтмаган нарса бугун ёки эртага ўтиб кетмаслигига ҳеч қандай ишонч йўқ. Тарих умуман «ҳеч қачон» ва «иложсиз» сўзларини ёқтирмайди.

Совет даврида ҳам сиёсий ваъдаларнинг хатосизлигига бўлган бундай ишонч табиий туюларди. 1961 йилда КПССнинг XXII съездида тантанали равишда эълон қилинган эди: «совет одамларининг ҳозирги авлоди коммунизм даврида яшайди». Партия дастури буни икки ўн йиллик давомида коммунизм қуриш истиқболи билан боғлаганди.

Вақт ўтди. Коммунизм эса барибир келмади.

Менинг фикримча, «амалдор халқ учун, халқ амалдор учун эмас» деган шиор ҳам худди шу туркумдан. Жумла жуда ажойиб янграйди. Бундан ташқари, унда халқ ва давлат ўртасидаги муносабатларнинг асл моҳияти мужассам. Амалдор ҳақиқатан ҳам инсоннинг эгаси эмас, балки унинг хизматчиси бўлиши керак. Давлат аппарати ўз қулайлиги учун эмас, балки фуқаро учун мавжуд. Ҳокимият жамият учун ишлаши керак, жамият ҳокимиятга хизмат қилиши эмас. Мен шундай деб ўйлайман.

Муаммо нафақат муайян амалдорларда. Муаммо тизимнинг тузилишида бўлиб, унда мансабдор шахс фуқаронинг танловига эмас, балки юқори турувчи бошлиқнинг таъсирига боғлиқ бўлади. Ва шунда халқ ҳокимият манбаи эканлиги ҳақидаги конституциявий формула ичида аллақачон мутлақо бошқа механизм ишлаётган бино пештоқидаги чиройли ёзувни эслата бошлайди.

…Совет тизимида ҳокимият мерос бўлиб ўтмасди, лекин деярли ҳамиша шахсий садоқат тамойили бўйича топшириларди. СССР парчаланганидан кейин бу амалиёт йўқ бўлиб кетмади. У шунчаки кийимини ўзгартирди. Иттифоқдош республикалар КП Марказий Қўмиталари ўрнига президент администрациялари (баъзан фантастик ваколатлар билан) пайдо бўлди. Партия котиби ўрнига — давлат раҳбари. Партия съезди қарори ўрнига — президент фармони ёки референдум. Кафолатланган алмашинув ўрнига — аввалги чекловлар нега энди чеклов эмаслигини тушунтиришга имкон берувчи чексиз юридик конструкциялар. Конституция эса бу вақтда халқни ҳокимият манбаи деб айтишда давом этарди.

Аммо бу ерда энг оддий савол туғилади: агар ҳокимият манбаи унинг ҳаракат йўналишини ўзгартиришга қодир бўлмаса, у ҳақиқатан ҳам манба ҳисобланадими?

Бугунги кунда авторитар тизимлар имкониятларининг чекланганлигини фақат сиёсий ҳиссиётлар билан тушунтириб бўлмайди. Бу халқаро баҳоларда яққол кўриниб турибди. Freedom House ташкилотининг 2026 йилги рейтингида Марказий Осиёнинг барча бешта давлати «эркин бўлмаган» мақомини олди: Қозоғистон 100 баллдан 23 балл, Қирғизистон — 25, Ўзбекистон — 12, Тожикистон — 5, Туркманистон эса — бор-йўғи 1 балл тўплади.

Ўзбекистоннинг мавқеи айниқса диққатга сазовор. Ҳатто сўнгги йиллардаги ислоҳотларни эътироф этган ҳолда ҳам, Freedom House мамлакат авторитар давлат бўлиб қолаётганини, қонуний сиёсий мухолифат йўқлигини, қонун чиқарувчи ва суд ҳокимиятлари амалда ижро этувчи ҳокимиятга қарам эканлигини, ОАВ эса қатъий чекловларни сақлаб қолаётганини қайд этади.

Албатта, рейтинг — мутлақ ҳақиқат эмас. Аммо турли халқаро баҳолаш тизимлари йилдан-йилга бир хил манзарани — сиёсий институтларнинг заифлиги, фуқаролик эркинликларининг чекланганлиги, суд ва ОАВ мустақиллиги билан боғлиқ муаммолар, коррупция хавфларини кўрсатаётган бир пайтда, гап фақат ўсишнинг вақтинчалик қийинчиликлари ҳақида кетаётгандек кўрсатишда давом этиш қийин.

Авторитар тизим ҳақиқатан ҳам тартибни таъминлашга қодир. У тез қарор қабул қилиши, йўллар қуриши, ислоҳотларни бошлаши, ресурсларни сафарбар қилиши мумкин. Аммо унинг принципиал чеклови бор: агар хатони тан олиш ҳокимиятга таҳдид солса, у ўз хатоларини тузатишни ёмон билади.

Демократияда ютқазган президент кетади. Авторитар тизимда эса одатда ютқазадиган ҳеч ким йўқ. Шунинг учун давлат аста-секин ғоялар рақобати тамойили бўйича эмас, балки садоқат тамойили бўйича яшай бошлайди.

Ва мана шу ерда 1990-йилларнинг бошида ўзимизга бера олмаган энг ёқимсиз савол туғилади. Нафақат ҳокимият билан, балки ўзимиз билан ҳам нима юз берди?

35 йил ичида янги авлод вояга етди. СССР парчаланганидан кейин туғилган одамлар бугун давлат тузилмаларида ва бизнесда ишламоқда, амалдорлар, тадбиркорлар, журналистлар, ўқитувчилар бўлишмоқда. Улар ҳеч қачон Совет Иттифоқида яшамаган ва уни шахсий тажриба сифатида қабул қилмайди.

Бу авлод мутлақо бошқа координаталар тизимида ўсди ва шаклланди. Улар болаликдан оддий ва жуда ишонарли амалиётни кузатишди: ҳокимият қонундан муҳимроқ, пул принциплардан муҳимроқ, алоқалар рақобатдан муҳимроқ, садоқат мустақилликдан муҳимроқ. Ва нимагадир эришмоқчи бўлган инсон жуда тез амалий хулоса чиқаради: тизимга қарши курашиш бефойда.

Бу аллақачон мутлақо бошқа сиёсий маданият. Демократик муҳитда ўсган инсон эркинликни табиий ҳуқуқ деб қабул қилади. Авторитар муҳитда ўсган инсон эса уни кўпинча потенциал муаммо сифатида қабул қилади.

Биз ҳокимият демократияни хоҳламаслиги ҳақида жуда узоқ гапирдик. Аммо демократия ўзимизга керакми-йўқми, деб жуда кам сўрадик. 1991 йилда жавоб аниқдек туюлганди. Энг муҳимини тушунадиган одамлар бор эди: ҳокимият фуқарога боғлиқ бўлиши керак. Бугун эса бундай одамлар деярли кўринмайди.

Бу биз яхшироқ ҳаётни хоҳламаймиз дегани эмас. Хоҳлаймиз. Адолатни хоҳламаймиз дегани эмас. Хоҳлаймиз. Коррупция, амалдорларнинг ўзбошимчалиги ёки ижтимоий тенгсизлик жонга тегмади дегани эмас. Тегди. Аммо яхшироқ яшаш истаги ҳали эркинроқ яшаш истагини англатмайди.

Демократия ҳеч қачон ўз-ўзидан келмайди. У фақат фуқаро ҳокимиятга «йўқ» дейишга ҳақли эканлигига ич-ичидан ишонган жойдагина мавжуд бўлади. 1991 йилда демократия ҳақиқатан ҳам имконият эди. Бугун бу имконият расман ҳеч қаерга йўқолгани йўқ. Аммо унга бўлган ижтимоий эҳтиёж энди яққол кўринмаяпти.

Ва бу ерда биз муаммонинг энг оғриқли жиҳатига яқинлашамиз. Келинг, очиқ гапирайлик, аксарият одамлар учун нон эркинликдан кўра муҳимроқ бўлиб қолмоқда. Ва уларни бунда айблаш камида аҳмоқликдир. Қолаверса, эркинликка интилувчилар ҳар қандай мамлакатда умумий аҳоли сонининг кўпи билан 15 фоизини ташкил этади. Қолганлари — ё эргашувчилар, ёки бефарқлардир. Шунинг учун халқ ҳокимиятига чақирувчи ташқи томондан жозибадор шиорлар амалиётда камдан-кам ҳолларда тушуниш ва қўллаб-қувватлашга эришади. Шунчаки одамларга ҳар куни нон керак бўлгани учун.

Ҳар қандай ҳокимият Худодан, Худо ухлаётганда ҳазил қилиши мумкин бўлган шайтон эса, қарарсиз, фикридан қайтар, деган тушунчадан келиб чиқиб, одамлар ҳамиша тақдирнинг ўзи керакли жойга олиб боришига умид қилишади. Баъзан, ўз эътиқодларимга зид равишда, бу умуман Шарқ халқларининг минг йиллар давомида шаклланган буюк донишмандлиги бўлса керак, деб ўйлаб қоламан. Айнан қаршилик кўрсатмаслик позицияси уларга ўзларини, ўз маданиятини, динини, урф-одатлари ва анъаналарини — бугунги кунда миллий ўзлик деб аталадиган нарсани сақлаб қолиш имконини берди. Буни ҳамма ҳам уддалай олгани йўқ. Охир-оқибат, ҳукмдорлар келади ва кетади…

Ёки ундай эмасми?