Дата-марказлар учун пойга: Ўзбекистон учун имконият

**Дата-центрлар пойгаси: Ўзбекистон учун имконият**

Сўнги пайтларда сунъий интеллект учун ҳисоблаш қувватларига бўлган жаҳон талаби ортиб бормоқда. Ўзбекистон йирик дата-центрларни жалб қила оладими ва бунинг учун нима талаб этилади?

АҚШ сунъий интеллект учун ҳисоблаш қувватлари бўйича тарихдаги энг йирик инфратузилмавий пойгани бошлади. Amazon, Microsoft, Alphabet ва Meta компаниялари 2026 йил учун 130 дан 220 миллиард долларгача бўлган капитал харажатларни режалаштирмоқда.

Электр энергияси бозордаги асосий чекловлардан бирига айланди. Тармоққа уланиш бир неча йил вақт олмоқда, қурилишга қўйилган мораторий ва чекловлар АҚШнинг 46 та штатига таъсир кўрсатди, саноат истеъмолчилари учун электр энергиясининг ўртача нархи эса беш йил ичида 35% га ошди. Бу компанияларни қувватларни жойлаштириш учун янги ҳудудлар ва мамлакатларни излашга мажбур қилмоқда.

Ўзбекистон минтақа учун камёб бўлган афзалликларга эга: СИ-лойиҳалари учун махсус режим (ПФ-189), Англия ҳуқуқи элементларига эга иккита махсус ҳуқуқий режим («Enterprise Uzbekistan» ва ТХММ), электр энергияси учун нисбатан рақобатбардош тариф ва қайта тикланадиган энергия манбаларининг (ҚТЭМ) катта салоҳияти.

Аммо бу афзалликларни реал инвестиция лойиҳаларига айлантириш учун мамлакатга инвесторлар учун электр энергиясидан фойдаланиш имконияти бўлган тайёр майдончалар керак.

АҚШ дата-центрлар бозори — дунёдаги энг йириги бўлиб, у рекорд даражада ўсмоқда. JLL маълумотларига кўра, 2025 йил охирига келиб Шимолий Америкада 39 ГВт қувватга эга дата-центрлар фаолият юритган, 2026 йил ўрталарига келиб эса яна 66 ГВт дан ортиқ қувват қурилиш босқичида эди. Сўзимиз исботи учун: тўлиқ юкланишда қурилаётган қувватлар бутун Германиядан кўра кўпроқ электр энергиясини истеъмол қилади. Бўш қувватлар деярли йўқ — бўш жойлар тахминан 1,4% ни ташкил этади.

Мегалойиҳалар синфи шаклланди. Масалан, режалаштирилган инвестициялари 500 миллиард доллар бўлган Stargate дастури 10 ГВт дан ортиқ келажакдаги қувватларга киришни таъминлади. OpenAI ва Anthropic ўнлаб гигаватт қувватлар бўйича келишиб олмоқда. Мясни тушуниш учун: 1 ГВт 90% юкланишда бир йилда тахминан 750 минг АҚШ хонадони каби электр энергиясини истеъмол қилади. NVIDIA нинг илғор чиплари ва сервер ускуналарига эга СИ-кампусини қуриш бир гигаватт учун 40–60 миллиард долларга тушади.

2027 йилда JLL прогнозларига кўра, СИ-вазифалари орасидаги юкланишнинг асосий тури моделларни ўқитиш эмас, балки инференс — аллақачон ўқитилган моделлардан фойдаланиш бўлиши мумкин. Ўқитиш учун олисдаги йирик кампуслар мос келади, инференс учун эса охирги фойдаланувчига яқинлик муҳимдир. Шунинг учун минтақавий марказларнинг роли ортмоқда. Ўзбекистон учун фойдаланувчилардан узоқдалиги халақит бермайдиган моделларни ўқитиш ва ўз минтақасидаги инференс учун дата-центрлар реал нишаларга айланиши мумкин.

**Инвестициялар динамикаси.** Dell’Oro Group маълумотларига кўра, 2025 йилда дата-центрларга қилинган глобал капитал харажатлар 57% га ошди. Компания 2030 йилга келиб уларнинг ҳажми 3 триллион доллардан ошишини кутмоқда. Бу харажатларнинг ярмига яқини Amazon, Google, Meta ва Microsoft ҳиссасига тўғри келади, СИ-тезлатгичлари эса асосий модда бўлиб қолади.

**Энергетика.** Ҳисоблаш қувватларининг ўсиши электр энергиясига бўлган талабнинг кескин ортиши билан кечмоқда. Халқаро энергетика агентлигининг прогнозига кўра, 2030 йилга келиб дата-центрлар томонидан глобал электр энергияси истеъмоли деярли икки бараварга ошади. АҚШда маълумотларни қайта ишлашга алюминий, пўлат, цемент ва кимёвий маҳсулотлар ишлаб чиқаришдан кўра кўпроқ электр энергияси сарфланади. Америка дата-центрларининг истеъмоли 2030 йилга келиб 2–3,5 бараварга ошади.

Бозорнинг асосий муаммоси — электр қувватининг сурункали етишмаслигидир. Бундай шароитда компанияларда учта вариант бор: тўрт йилдан кўпроқ вақт олиши мумкин бўлган тармоққа уланишни кутиш, ўз генерациясини қуриш ёки қувватларни бошқа мамлакатларда жойлаштириш. Тобора кўпроқ девелоперлар бевосита майдончанинг ўзида ўз генерациясини танламоқда, бироқ йирик газ турбиналарини етказиб бериш муддати беш йил ва ундан ортиқни ташкил этади.

Бундан ташқари, АҚШ бозори аҳоли ва маҳаллий ҳокимият органларининг қаршилигига дуч келди. 2026 йилнинг биринчи ярмида маҳаллий қаршилик умумий эълон қилинган қиймати деярли 200 миллиард доллар бўлган камида 120 та лойиҳанинг блокланишига ёки кечиктирилишига олиб келди. Асосий сабаблар — аҳоли учун электр энергияси нархининг ошиши, сув истеъмоли, чиқиндилар ва маҳаллий жамоалар учун чекланган иқтисодий даромад хавфи.

Чекловлар кўлами ўсишда давом этмоқда. Маҳаллий ҳокимият органлари тобора теш-тез дата-центрлар қурилишига мораторий жорий этмоқда ёки янги лойиҳалар учун талабларни кучайтирмоқда.

Президент фармони (ПФ-189) билан Қорақалпоғистонда СИ-инфратузилмаси лойиҳалари учун махсус режим яратилди. Топлам ўз ичига олади:

Бундан ташқари, «Enterprise Uzbekistan» ва Тошкент халқаро молия маркази (ТХММ) режимлари Англия ва Уэльснинг умумий ҳуқуқи элементларига эга ҳуқуқий базани ва низоларни Тошкент халқаро тижорат судида кўриб чиқиш имкониятини назарда тутади.

2026 йил охиригача Ўзбекистонда деярли 6 ГВт янги генерация қилувчи қувватларни, асосан қуёш ва иссиқлик генерациясини, шунингдек, 0,9 ГВт га яқин электр энергияси сақлагичларини фойдаланишга топшириш режалаштирилган.

Шу билан бирга, дата-центрларни ривожлантириш учун бир нечта асосий хавфлар сақланиб қолмоқда:

Алоҳида транзит мамлакатларига қарамликни камайтириш учун камида учта мустақил халқаро оптик толали йўналишларни таъминлаш лозим. Сув танқислиги сақланиб қолаётган Қорақалпоғистонда ёпиқ контурли ва сув истеъмоли минимал бўлган суюқлик билан совитиш тизимлари устувор аҳамиятга эга бўлиши керак. Бу талаблар майдончаларни танлаш босқичидаёқ ҳисобга олиниши зарур.

СИ-инфратузилмасига инвестициялар учун рақобатлашаётган бошқа мамлакатлар турлича ёндашувлардан фойдаланмоқда. Уларнинг тажрибаси Ўзбекистон учун фойдали бўлиши мумкин бўлган бир нечта ечимларни ажратиб кўрсатишга имкон беради.

| Мамлакат | Асосий рағбатлар | Ўзбекистон учун хулоса |

|---|---|---|

| Саудия Арабистони | Булутли компаниялар учун махсус ҳудуд, 100 фоизлик хорижий эгалик ва фойдани эркин олиб чиқиш имконияти | Инвестициявий имтиёзларни Тошкент халқаро молия маркази (ТХММ) ҳуқуқий режими билан боғлаш |

| БАА | Лойиҳаларни давлат томонидан биргаликда молиялаштириш, АҚШ билан илғор чипларни етказиб беришни мувофиқлаштириш | АҚШ регуляторлари билан олдиндан музокаралар олиб бориш ва йирик лойиҳаларни давлат томонидан биргаликда молиялаштиришни кўриб чиқиш |

| Қозоғистон | Махсус иқтисодий зоналар имтиёзлари, «Астана» халқаро молия марказида (АХММ) Англия ҳуқуқини қўллаш | Лойиҳаларни амалга ошириш тезлиги ва қайта тикланадиган энергиядан фойдаланиш имконияти ҳисобига инвесторлар учун рақобатлашиш |

| Ирландия (салбий тажриба) | Дата-центрлар мамлакат электр энергиясининг деярли чорак қисмини истеъмол қилади. Дублин ҳудудида янги объектларни тармоқларга улаш амалда тўхтатилган | Энергия тизими имкониятларини ҳисобга олиш ва инвесторларга электр тармоқларига чекланмаган даражада уланишни кафолатламаслик |

Ўзбекистонда дата-центрлар учун амалдаги электр энергияси тарифи Саудия Арабистонидагидан паст, аммо Туркманистон, Қатар, Қирғизистон ва Хитойнинг Синьцзян ҳудудидагидан юқори. Шу билан бирга, «МАТМ (ЦОД) водийси» учун Қозоғистон тахминан 0,025 долл./кВт·соат тарифини ишлаб чиқмоқда.

Америка технологиялари ва инвестицияларини жалб қилиш бўйича қўшни мамлакатлар тажрибаси ҳам диққатга сазовордир.

Арманистонда Американинг Firebird компанияси 15 МВт лик СИ-фабрикасини очди — бу 500 миллион долларлик лойиҳанинг биринчи босқичидир. Кейинги босқични ривожлантириш 41 мингта NVIDIA GB300 GPU етказиб бериш учун АҚШ экспорт лицензияси олингандан кейин мумкин бўлди. Иккинчи босқичдан сўнг лойиҳага киритилган умумий инвестициялар ҳажми 5 миллиард доллардан ортиқни ташкил этади.

Қозоғистонда Firebird ва NVIDIA билан 10 миллиард долларлик шартномалар пакети имзоланди. «Қозоқтелеком» давлат компанияси лойиҳага 1 миллиард доллар сармоя киритмоқда.

Ўзбекистон ҳозирча илк қадамларни ташламоқда. Рақамли технологиялар вазирлиги NVIDIA дан умумий қуввати 1 МВт бўлган иккита ҳисоблаш кластерини сотиб олиш ниятини эълон қилди ва шартномалар тузиш муддатларини АҚШ экспорт рухсатномаларига боғлиқ қилиб қўйди. Тошкентда қурилаётган энг эътиборли лойиҳа — DataVolt дата-центри 12 МВт га мўлжалланган. Бироқ, миқёси бўйича бу лойиҳалар қўшниларникидан сезиларли даражада орқада қолмоқда.

Қабул қилинган қарорлар — ПФ-189, ТХММ ва «Enterprise Uzbekistan» режимлари — яхши асос яратади. Энди уларни инвестор шартнома билан жавоб берадиган таклифга айлантириш муҳимдир.

Microsoft, AWS ва Google майдончаларини танлаш амалиёти йирик инвесторларнинг асосий талабларини ажратиб кўрсатишга имкон беради.

Биринчи ўринда — қувватни фойдаланишга топшириш муддати: кенгайтириш имконияти билан 100 МВт ва ундан ортиқ қувватни улашнинг кафолатланган санаси. Кейинги ўринда муҳимлик бўйича электр энергиясининг нархи ва барқарорлиги (узоқ муддатли шартнома), қоидаларнинг олдиндан аёнлиги (арбитраж, деанонимизация бўйича барқарорлик бандлари), узоқ муддатли ижарага эга ер, чиплар бўйича АҚШ талабларига риоя қилиш ва солиқ-божхона режими туради.

Арманистон тажрибаси илғор чипларга кириш имкониятини олиш учун АҚШ билан келишув қанчалик муҳимлигини кўрсатади. Арманистон ёриб ўтиши Вашингтон билан имзоланган СИ ва яримўтказгичлар бўйича меморандумдан бошланди, шундан сўнг экспорт лицензияси берилди. Ўзбекистон шунга ўхшаш келишувга эришиши ва унга олдиндан келишилган лицензияларга эга муайян лойиҳани боғлаши керак. Бунда давлат ҳисоблаш қувватларининг биринчи буюртмачисига айланиши мумкин.

ПФ-189 имтиёзлар пакети Саудия Арабистони ва БАА режимлари билан солиштириш мумкин, аммо инвесторлар учун фақат солиқ афзалликлари эмас, балки шартномаларнинг бажарилиши, қоидаларнинг ўзгаришидан ҳимояланиш ва тушунарли арбитраж ҳам муҳимдир.

Шу сабабли, ҳуқуқий таркибий қисмни кучайтириш ва пакетни «Enterprise Uzbekistan» ва ТХММ режимлари билан боғлаш самаралироқ бўлар эди.

Ўзбекистон биринчи йирик битимни, эҳтимол, мамлакат ҳали улар учун устувор бозорларга кирмаган Microsoft, Amazon ёки Google билан эмас, балки ихтисослашган булутли компаниялар ёки дата-центр девелоперлари билан тузиши мумкин. Потенциал ҳамкорлар орасида Oracle, CoreWeave, Vantage Data Centers, QTS/Blackstone ва Digital Realty бор. Бундай компаниялар муайян буюртмачилар учун ҳисоблаш қувватларини қуриши мумкин. Энг йирик технологик корпорациялар билан музокаралар параллель равишда олиб борилиши керак.

Йирик лойиҳаларга даъво қилиш учун Ўзбекистонга инвестор учун тушунарли бўлган таклифлар тўплами керак. Унинг асосини тайёр майдончалар, ишончли электр таъминоти ва олдиндан аён бўлган қоидалар ташкил этиши керак.

**Биринчиси** — оммавий эълонлардан олдин майдончаларни тайёрлаш.

Уларнинг ҳар бири учун батафсил техник паспорт тузиш таклиф этилади: ер майдони ва ҳуқуқий мақоми, мавжуд электр қуввати, тармоққа уланиш муддатлари, маиший истеъмол билан боғлиқ бўлмаган ўз генерацияси манбалари, сув таъминоти ва совитиш имкониятлари, шунингдек, халқаро алоқа каналлари кўрсатилиши керак.

Нимстанциялар ва электр узатиш тармоқларини қуриш харажатлари алоҳида белгиланиши керак. Бу потенциал инвесторларга лойиҳани баҳолаш ва битимнинг муайян шартларини муҳокама қилишга ўтиш имконини беради.

**Иккинчиси** — махсус режимни (ПФ-189) яна учта вилоятга кенгайтириш: газ генерациясини қайта тикланадиган энергетика билан бирлаштириш мумкин бўлган Навоий вилояти; мамлакатнинг йирик энергетика тугунларидан бири бўлган Сирдарё вилояти; ва ўқитилган СИ-моделлари ишлаши учун ривожланган интернет-инфратузилмага ҳамда муҳандислик кадрларига кириш имкониятига эга Тошкент вилояти.

**Учинчиси** — оширувчи коэффициентларсиз кВт·соат учун 0,04 доллар миқдоридаги фиксация қилинган тарифни мустаҳкамлаш.

Ҳозирда тиғиз соатларда 1,5 коэффициенти тарифни кВт·соат учун 0,05 доллардан 0,075 долларгача оширади. Кеча-ю кундуз ишлайдиган дата-центрлар учун бу электр таъминотининг умумий қийматини оширади.

Гап аҳоли учун мўлжалланган қувват ҳақида эмас, балки муайян лойиҳа учун қурилаётган янги станциялар (аввало ҚТЭМ) электр энергияси ҳақида бормоқда.

4 центлик тариф янги генерациянинг таннархини тўлиқ қоплайди, шунинг учун дата-центрлар бошқа истеъмолчилар ҳисобидан субсидияланмайди. Бутун дунёда юқори кучланишли йирик истеъмолчилар маиший истеъмолчиларга қараганда камроқ тўлайдилар, чунки уларга тақсимлаш тармоқлари керак эмас.

**Тўртинчиси** — тиғиз соатларда юкланишни ҳар кунлик камайтириш талабларини қайта кўриб чиқиш.

Йирик булутли компанияларга дата-центрларнинг деярли узилишсиз ишлаши керак, шунинг учун улар учун мунтазам чекловлар — хавф белгисидир (красный флаг). Тармоқ оператори учун истеъмолни фақат авариявий танқисликда — йилига олдиндан келишилган соатлар сонига ва компенсация билан чеклаш ҳуқуқини сақлаб қолиш лозим.

**Бешинчиси** — ерни 49–99 йилга рамзий нархда ижарага беришни соддалаштириш ва талабномаларни кўриб чиқишнинг аниқ муддатларига эга ягона дарча яратиш. Лойиҳа компанияларини ТХММ юрисдикциясида рўйхатдан ўтказишга ва низоларни Тошкент халқаро тижорат судида ёки халқаро арбитражда ҳал қилиш имкониятига рухсат бериш. Валюта операцияларини ўтказиш кафолатларини назарда тутиш ва шартномаларда инвесторларни келишилган шартларнинг ўзгаришидан ҳимоя қилишни мустаҳкамлаш.

Ҳатто АҚШ ҳам ҳисоблаш қувватларига бўлган талабнинг ўсишига улгура олмаяпти. Электр энергияси танқислиги ва аҳоли ҳамда маҳаллий ҳокимият органларининг дата-центрлар қурилишига қаршилиги Ўзбекистон учун янги инвесторларни жалб қилиш имкониятини очади. Энергетика инфратузилмаси ва олдиндан аён бўлган ҳуқуқий режими тайёр бўлган тараф бу пойгада ғолиб чиқади.

Шу билан бирга, имкониятлар ойнаси жадал ёпилмоқда. Арманистон СИ-фабрикасининг биринчи босқичини ишга туширди ва илғор чипларни етказиб бериш учун АҚШ лицензиясини олди, Қозоғистон миллиардлаб долларлик шартномалар имзолади. Агар лойиҳаларни тайёрлашни ва ҳамкорлар билан музокараларни тезлаштирмасак, ҳозирда Марказий Осиё ва Кавказда майдончаларни танлаётган инвесторлар танловни бизсиз қилишлари мумкин.

Мамлакат учун бу фақат инвестициялар эмас. Лойиҳалар остида янги генерация ва тармоқлар пайдо бўлади, улар энергия тизимида қолади. Қурилиш минглаб иш ўринларини беради, объектларнинг ўзи эса муҳандислар учун юқори маошли жойларни ва уларни тайёрлашга бўлган талабни яратади. Ўзбекистон компаниялари ва давлат органлари мамлакат ичидаги ҳисоблаш қувватларига кириш имконига эга бўладилар, рақамли хизматлар экспорти эса янги даромад моддасига айланади.

Ўзбекистон ҳисоблаш қувватлари бўйича жаҳон пойгасига киришга қодир. Бунинг учун фақат имтиёзлар эмас, балки тайёр майдончалар, фиксация қилинган рақобатбардош тариф, махсус режимни бошқа вилоятларга кенгайтириш, ишончли ҳуқуқий кафолатлар ва АҚШ билан илғор чипларни етказиб бериш бўйича келишув муҳимдир.