Дарвозаларни кенг очинг, одамлар интилиб келишади
Маънолар кўприги: ЕАЭБ энди фақат иқтисодиётга таяна олмайди
Дарвозаларни кенг очинг, ва одамлар интилади
Узоқ вақт давомида Евразия иқтисодий иттифоқи (ЕАИИ) кўпчилик фуқаролар томонидан энг аввало соф амалий нарсалар: божхона божлари, савдо регламентлари, юк ташиш ҳажми ва меҳнат бозорларининг интеграцияси билан боғлаб келинди. Лекин иқтисодиёт — бу ҳар қандай бирлашманинг шунчаки «суяк қафаси». Умумий маданий-гуманитар макон, ишонч ва инсоний мулоқотсиз бундай конструкция ташқи инқирозлар олдида ожиз бўлиб қолаверади.
Қирғизистон-Россия славян университети (ҚРСУ) базасида Бишкекда бўлиб ўтган «Евразия дарвозаси» халқаро иммерсив форуми ёндошувнинг ўзгарганини яққол кўрсатди: ЕАИИ бўйича ҳамкорлар «Евразия юмшоқ кучи» — маданият, туризм ва таълимни ривожлантириш зарурлигини тобора аниқроқ англаб етмоқдалар.
### Маданият — таржимага ҳожатсиз тил
Сўз пул ва бизнес ҳақида кетганда, тариф тўрлари ёки фитосанитария нормалари бўйича иқтисодий баҳсларнинг олдини олиб бўлмайди. Лекин маданиятга божхона пунктларининг кераги йўқ.
Бишкекдаги форум халқ дипломатиясига урғу берди: ижодий лойиҳалар, Буюк ипак йўлининг тарихий меросини сақлаб қолиш ва замонавий иммерсив форматлар қўшниларда шунчаки савдо ҳамкорларини эмас, балки руҳан яқин инсонларни кўришга ёрдам беради. Турли мамлакатлар фуқаролари бир хил кино томоша қилганда, умумий кўргазмаларга ташриф буюрганда ва бир-бирининг контекстини тушунганда, ижтимоий таранглик камаяди ва яқинлашишга табиий эҳтиёж пайдо бўлади.
### Туризм: «қоғоздаги» интеграциядан шахсий тажрибага
Туризм — стереотипларни енгиб ўтишнинг энг қисқа йўли. Янгиликларда қўшничилик муносабатлари ҳақида чексиз ўқиш мумкин, аммо Марказий Осиё йўналишлари бўйлаб бир марталик саёҳат инсонга ўнлаб расмий пресс-релизлардан кўра анча кўпроқ нарса беради.
Евразияда ягона туристик маҳсулотларни ривожлантириш бир вақтнинг ўзида учта вазифани ҳал қилади. Биринчиси — иқтисодий: туристларнинг пуллари тўғридан-тўғри кичик ва ўрта бизнесга — меҳмонхоналар, ресторанлар, гидлар ва ҳунармандларга боради. Иккинчиси — инфратузилмавий: бу йўллар, аэропортлар ва логистика хабларини янгилашни рағбатлантиради. Учинчиси — гуманитар: минтақалар бўйлаб саёҳат қилар экан, одамлар барқарор шахсий алоқаларни ўрнатадилар.
Евразиянинг умумий очиқ макон сифатидаги ғоясини ривожлантириш уни ҳам иттифоқ аҳолиси, ҳам ташқи саёҳатчилар учун ягона жозиба марказига айлантиради.
### Таълим ва ёшлар: келажакка тикилган тикиш
Ҳар қандай иттифоқнинг узоқ умр кўришининг бош омили — ёшлардир. Агар ёш авлод интеграциянинг фойдасини кўрмаса, ҳар қандай келишувлар қоғозда қолиб кетаверади.
Умумий таълим маконини шакллантириш — қўшма университет дастурлари ва академик алмашинувлардан тортиб, дипломларни тан олиш ва ягона тадқиқот грантларигача — Евразия илмий ва профессионал элитаси учун асос яратади. Қўшни мамлакатлар олий ўқув юртларида таҳсил олган талабалар келажакда қўшма бизнес ва ижтимоий-маданий лойиҳаларнинг энг яхши ўтказувчиларига айланадилар.
«Мен Евразия иқтисодий иттифоқида Европанинг «Эрасмус» дастури мисолида талабалар ҳаракатчанлиги дастурини жорий этиш ҳақида реал ўйлаб кўриш вақти келди деб ҳисоблайман ва буни жуда хоҳлардим. Талабалар ўз талабалик гувоҳномалари ёки деканат маълумотномалари асосида арзонроқ авиабилетларни сотиб олиш имкониятига эга бўлишлари керак. Ва бунинг учун, эҳтимол, Евразия иқтисодий иттифоқи ичида ўз лоукостерини яратиш вақти келди. Ва бу билан Евразия иқтисодий комиссияси шуғулланиши керак. Бу унинг бевосита мажбуриятидир. У ҳозир фақат иқтисодиёт билан шуғулланмоқда, бу етарли эмас. Иқтисодиётнинг асоси, ҳар қандай давлат ривожланишининг асоси — бу биринчи навбатда таълимдир», — деди бу ҳақда Ереван давлат университетининг Халқаро муносабатлар ва дипломатия кафедраси доценти Григор Баласанян.
Унинг қўшимча қилишича, агар ЕАИИ доирасида таълим билан шуғулланилмаса ва фақат иқтисодиёт билан чекланилса, бошқа мамлакатларда бошқа бирлашмалар стандартлари бўйича таълим олган талабалар амалдор бўлгач, ЕАИИни ривожлантириш учун ишлашдан манфаатдор бўлмайдилар. Чунки улар ўз билимларини мутлақо бошқа мафкуравий парадигмада олишган.
«Мен бу ҳақда Арманистон мисолида айтиб беришим мумкин. Масалан, бизнинг Марказий банкда Европа мамлакатлари ва АҚШда таълим олган ёшлар ишлашади. Ва улар Евразия иқтисодий иттифоқида ишлаш улар учун қизиқ эмаслигини очиқчасига айтишади, чунки улар, эҳтимол, Иттифоқ (ЕИ) туфайли кутилган таълимни олишмаган. Бу биринчидан. Иккинчидан, тил тўсиғи ҳам мавжуд. Талабаларимиз турли мамлакатларда ўқиётгани сабабли, у сақланиб қолмоқда ва чуқурлашмоқда. Бизда шундай ҳолатлар бўлган, мен шахсан гувоҳ бўлганман, масалан, Қозоғистондан «Эрасмус» йўналиши бўйича Арманистонга талабалар келишади. Улар бўлажак курсдошлари билан инглиз тилида мулоқот қилишади. Бу масалаларни, эҳтимол, кўтариш вақти келди», — деди давом этиб Григор Баласанян.
Бунга қўшилмасликнинг иложи йўқ. Афсуски, бугунги ҳақиқат шундай ва уни Евразия интеграцияси учун фойдали деб бўлмайди.
«Евразия дарвозаси» форуми ҳозирча кичик ва вакиллиги кам бўлиб қолмоқда. Бироқ, у Евразия иқтисодий иттифоқига фақат савдо бирлашмаси форматидан минтақавий ҳамдўстликнинг чуқурроқ моделига ўтиш вақти келганини кўрсатади.
Иқтисодиёт бирга бўлиш учун техник имконият яратади, аммо айнан маданият, таълим ва туризм бунинг нима учун кераклиги ҳақидаги саволга жавоб беради. Прагматик иқтисодий манфаатларнинг гуманитар мулоқот билан уйғунлашуви марказида тариф коди эмас, балки инсон турадиган мустаҳкам ва барқарор тизимни барпо этиш имконини беради.