Бюджет нима ва ундан нималар ўрин олиши мумкин?

Бюджет нима ва унда нималар бўлиши мумкин?

Канцлер Жон Хили 28 октябр куни ўзининг илк Бюджетини тақдим этар экан, Лейбористлар партиясининг солиқ ва харажатлар режасини баён қилади.

У ҳукуматнинг қарз олиш харажатлари «тарихий энг юқори даражада» эканини тан олганидан кейин солиқлар оширилишини истисно қилишдан бош тортди.

Шундай бўлса-да, ҳукуматнинг солиқлар бўйича ҳаракат қилиш имконияти чекланган.

2024 йилги умумий сайловлар олдидан Лейбористлар ҳукумат даромадларининг учта асосий манбаи: даромад солиғи, Миллий суғурта ва ҚҚСни оширмасликка ваъда берган эди.

Хили Жамоатлар палатасидаги депутатларга йўллаган баёнотида ҳукумат солиқларни қандай ошириш ёки камайтиришни режалаштираётганини тушунтиради.

Ғазначилик, шунингдек, Бюджет билан биргаликда чора-тадбирлар ва уларнинг харажатлари тафсилотларини эълон қилади.

Ҳукумат харажатларини назорат қилувчи мустақил Бюджет масъулияти бошқармаси (OBR) Буюк Британия иқтисодиётининг ҳолати тўғрисидаги ўз баҳосини ва кейин нималар кутилаётгани ҳақидаги прогнозларини эълон қилади.

Бюджет тақдим этилишидан олдинги даврда одатда унга нималар киритилиши мумкинлиги ҳақида кўплаб тахминлар пайдо бўлади, аммо ҳукумат бу йил буни минимал даражада ушлаб туришга ҳаракат қилмоқда.

Хили ва Бош вазир Энди Бернем мураккаб мувозанатни сақлаш вазифасига дуч келишмоқда: улар уй хўжаликларини кўпроқ қўллаб-қувватлашни ва мудофаа харажатлари бўйича мажбуриятларни бажаришни, шу билан бирга Лейбористларнинг солиқлар бўйича манифест ваъдаларига ва ҳукуматнинг ўз зиммасига олган фискал қоидаларига риоя қилишни хоҳлашади.

Аввалги канцлер Рейчел Ривз иккита асосий қоидани белгилаган эди ва янги раҳбарият уларни сақлаб қолишга ваъда берди. Булар:

Ушбу парламент муддати охиригача кундалик давлат харажатларини молиялаштириш учун қарз олмаслик

Ушбу парламент муддати охиригача давлат қарзининг миллий даромаддаги улушини камайтиришга эришиш

Март ойида OBR биринчи қоида 23,6 миллиард фунт стерлинглик фарқ — ёки захира — билан бажарилишини тахмин қилган эди. Аммо энди бу захира қисқарган бўлиши кутилмоқда.

KPMG таҳлилчиларининг фикрига кўра, бу кўрсаткич асосан жорий йилда ҳукуматнинг қарз олиш харажатлари ошгани сабабли 12 миллиард фунт стерлинггача тушиб кетган бўлиши мумкин.

Муҳокама қилинаётган эҳтимоллардан бири шундаки, Хили кичикроқ буферни қабул қилиши мумкин, бу эса Бюджетда солиқларни ошириш заруратини камайтиради.

«Сизнинг биринчи уйингиз» дастури

Англияда биринчи марта уй сотиб олувчиларга кўчмас мулк сотиб олишда ёрдам бериш учун мўлжалланган «Сизнинг биринчи уйингиз» (Your First Home) дастури ҳақида батафсил маълумотлар Бюджетда кутилмоқда.

Дастур одамларга 2,5% миқдоридаги бошланғич тўлов билан янги қурилган уйни сотиб олиш имконини беради. Шунингдек, у харидни қоплашга ёрдам бериш учун мулк қийматининг 20% га тенг бўлган кредит тақдим этади.

Капитал ўсишидан олинадиган солиқ

Одамлар қиймати ошган активни сотганда оладиган фойдасидан ундириладиган Капитал ўсишидан олинадиган солиқ ставкаларини ошириш ёки имтиёзларни бекор қилиш ёхуд ўзгартириш орқали ўзгартирилиши мумкинлиги ҳақида тахминлар мавжуд.

Ҳашаматли уйлар солиғи

Қимматбаҳо кўчмас мулклар учун маҳаллий солиқ устамаси — «Ҳашаматли уйлар солиғи» (Mansion Tax) сифатида танилган — ўтган йилги Бюджетда эълон қилинган эди ва у 2028 йил апрелидан бошлаб Англиядаги қиймати 2 миллион фунт стерлингдан ортиқ бўлган мулкларга нисбатан қўлланилади. Бироқ, хабарларга кўра, ҳукумат уни қиймати 1,5 миллион фунт стерлингдан юқори бўлган мулкларга ҳам кенгайтиришни кўриб чиқмоқда.

Банкларга солинадиган солиқлар

Банклар рекорд даражадаги фойда кўрмоқда, бу эса касаба уюшмаларининг ушбу секторга юқорироқ солиқлар солиш ҳақидаги чақириқларига сабаб бўлди.

Аммо банклар бунга қаршилик кўрсатиб, қаттиқроқ солиқлар ҳукуматнинг ўсиш амбицияларига зарар етказишини ва Буюк Британиянинг рақобатбардошлигини пасайтиришини таъкидламоқда.

Йилнинг дастлабки уч ойида Буюк Британия иқтисодиёти 0,6% га ўсди, гарчи апрел-июн даврида ўсиш 0,4% гача секинлашган бўлса-да.

Миллий статистика бошқармаси бу кўрсаткични «нисбатан барқарор» деб таърифлаб, Буюк Британия бошқа G7 давлатларига қараганда тезроқ ўсганини айтди.

Сўнгги маълумотлар иқтисодиёт июл ойида 0,4% га ўсганини кўрсатди, бу кутилганидан анча кучлироқдир.

Таҳлилчиларнинг таъкидлашича, АҚШ-Исроилнинг Эрон билан уруши оқибатида юзага келган энергия нархлари шокларига қарамай, Буюк Британия иқтисодиёти яхши ҳолатда сақланиб қолмоқда.

Конфликт нефт ва газ савдоси учун муҳим йўналиш бўлган Ҳурмуз бўғозини амалда ёпиб қўйди. Бу нефт нархининг кескин ошишига олиб келди, бу эса энергия ва ёқилғи харажатларининг ошишига таъсир кўрсатди.

Иқтисодчилар яқин ойларда Буюк Британиядаги ўсиш суръатлари пасайишини кутишмоқда, чунки бу харажатлар уй хўжаликлари ва корхоналарга босим ўтказишда давом этади.

Товарлар ва хизматлар нархлари ҳамон кутилганидан тезроқ кўтарилмоқда. Инфляция августгача бўлган бир йил ичида бензин ва дизел ёқилғиси нархининг ошиши ҳисобига 3,1% га етди, бу сўнгги беш ойдаги энг юқори даража ва Англия Банкининг 2% лик мақсадли кўрсаткичидан юқоридир.

Англия Банки сентябр ойида фоиз ставкаларини кетма-кет олтинчи марта 3,75% даражасида сақлаб қолди, бироқ энергия нархлари юқорилигича қолса, улар эҳтимол ошишини маълум қилди.

Бюджет нутқи одатда Буюк Британия вақти билан тахминан 12:30 да — Бош вазирга бериладиган саволлардан кейин бошланади ва тахминан бир соат давом этади.

У BBC iPlayer ва BBC News веб-сайтида жонли эфирда кўрсатилади.

Мухолифат етакчиси, Консерваторлар партияси депутати Кеми Бейднок Жамоатлар палатасида ушбу нутққа жавоб қайтаради.

Депутатлар ушбу чора-тадбирларни овоз беришдан олдин тўрт кун давомида муҳокама қиладилар.

Агар депутатлар уларни маъқулласа, солиқ ўзгаришлари зудлик билан кучга кириши мумкин.

Бироқ, ҳукумат уларни доимий қилиш учун молиявий қонун лойиҳасини қабул қилиши керак.