«Бу ерда ҳеч тортинмай гапириш мумкин». Тошкентдаги ўзбек тили сўзлашув клуби қандай ишлайди

«Бу ерда тортинмай гапириш мумкин». Тошкентдаги ўзбек тили сўзлашув клуби қандай фаолият юритади

Тошкентда шу йилдан буён ўзбек тили сўзлашув клуби ишлаб келмоқда. Якшанба кунлари унинг иштирокчилари оғзаки нутқни машқ қилиш учун маҳаллий кафеларда учрашадилар. Чой ва ўйинлар атрофидаги йиғинлар бир ярим-икки соат давом этади. Клубни ўқитувчи Абдулазиз Узаков олиб боради. Ўқувчилар уни «Азиз-устоз» деб атайдилар — бу мурожаатни «қадрли ўқитувчи» деб таржима қилиш мумкин.

Узаков ўзбек тилидан тахминан ўн йилдан бери дарс беради. Маълумоти бўйича ҳуқуқшунос, лекин мутахассислиги бўйича ишламаган. У ўзбек тилини ўрганишга бўлган қизиқиш ортиб бораётганини, рус тилида сўзлашувчи ўқувчиларга эса баъзан ўқитувчи топиш қийин кечаётганини пайқади.

«Кўпчиликка ўзбек тилини ўрганиш керак, лекин ҳамма жойда ҳам у тегишли даражада ўқитилмайди. Рус ва ўзбек тилларини бир хилда яхши биладиган ўқитувчилар етишмайди. Парадокс шундаки, ҳозир ўзбек тилини инглиз тилида тушунтириш осонроқ. Менинг профилим — Тошкентнинг рус тилида сўзлашувчи аҳолиси, ва билингв сифатида мен бу вазифани уддалаяпман», — дейди Абдулазиз Узаков.

2016 йилда у Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университетида қайта тайёрлаш курсларини ўтади. Олинган билимлар асосида у ўз ўқув дастурини тузди ва уни такомиллаштиришда давом этмоқда. Аввал Абдулазиз Узаков ўқув марказларида ишлаган, аммо катта гуруҳларда ҳар бир ўқувчининг хусусиятлари ва суръатини ҳисобга олиш қийин деб ҳисоблайди. Ҳозирда у хусусий дарс бериш билан шуғулланмоқда. Машғулотларда грамматикани сўзлашув амалиёти билан уйғунлаштиришга ва ўқувчиларни нафақат адабий норма, балки жинси нутқ билан ҳам таништиришга ҳаракат қилади.

«Менинг дастурим инсон гапиришни бошлашига қаратилган. Грамматик асосни бериш керак, лекин агар эҳтиёж бўлмаса, унга чуқурлашиб кетишнинг ҳожати йўқ — дарҳол сўзлашув қисмига ўтган маъқул. Тил бой ва ранг-баранг, шунинг учун фақат адабий вариантни ўрганиш мумкин эмас. Инсон яшаши керак, ҳаётда эса адабий тилда гапирилмайди», — деб ҳисоблайди у.

Сўзлашув клуби ғояси бир нечта ўқувчилар сўзлашув амалиёти етишмаётганидан шикоят қилганидан кейин пайдо бўлди. Узаков уларни бир-бирлари билан мулоқот қилишлари учун бир гуруҳга йиғишни таклиф қилди. Илгари учрашувлар номунтазам ўтказиларди, бу йилдан эса доимий бўлиб қолди. Клубга Абдулазизнинг турли тажрибага ва ўзбек тилини билиш даражасига эга бўлган ўқувчилари келишади — асосан A2 дан B1 гача.

Учрашув мавзуларини иштирокчилар умумий чатда овоз бериш орқали танлашади, ўйинларни эса ўқитувчи таклиф қилади. Узаковнинг сўзларига кўра, тилни равон қилишга энг яхши маиший саволлар ёрдам беради: нима сотиб олдинг, қаерга бординг, нима билан шуғулландинг, нима ейдинг, сенга нима қизиқ, ким билан танишдинг. Бундай мавзулар, ўқитувчининг фикрича, клубдан ташқарида иштирокчилар дуч келадиган вазиятларда тилни амалда қўллашга ёрдам беради.

Якшанба куни тушдан кейин Шота Руставели кўчасидаги Bon кафесида етти киши йиғилди. Учрашув бошида Абдулазиз ҳар бир кишидан ҳафта қандай ўтганини ва ўзбекча гапиришнинг уддасидан чиқилганини сўрайди. Сўнг иштирокчилар савол-жавоб ўйинига ўтишади ва навбат билан уларга жавоб беришади. Кейинги топшириқда ўйинчилардан бири касбни тасвирлайди, қолганлари эса уни топмоқчи бўлишади. Шундан сўнг иштирокчилар ҳафталик режаларни муҳокама қилишади.

Ўқитувчи гапиришга тортинадиган ва хато қилишдан қўрқадиганларни қўллаб-қувватлашга ҳаракат қилади. У хатолар — ўрганишнинг табиий қисми эканини, ўз мамлакати тилини ўрганиш эса эзгу иш эканини тушунтиради.

Агар кимдир ўқувчини қўпол равишда тузатса ёки билмагани учун уялтирса, бу ўзини айблашга сабаб эмас, дейди Абдулазиз.

«Мен учун иштирокчилар ўзлари билан енгиллик ва ўзбекчада тортинмай гапира олишлари мумкинлигини тушуниб кетишлари муҳим. Улар ўрганаётган нарсаларидан фойдаланишлари ва амалиёт мулоқот қилишга ёрдам бераётганини ҳис қилишлари керак. Хато қилиш қўрқинчли эмас. Ҳеч нарса қилмайдиган эмас, ҳаракат қиладиган одам хато қилади. Агар нотўғри гапиришдан қўрқиб сукут сақланса, тилни ўрганиб бўлмайди», — деб тушунтиради ўқитувчи.

Учрашув охирида иштирокчилар нима учун ўзбек тилини ўрганаётганликлари ҳақида сўзлаб беришади. Диана Пчелинцева 2024 йилда Ўзбекистонга қайтганидан сўнг тил унга кундалик ҳаётда кераклигини тушунди. Бунгача у ўн йил давомида Россияда яшаган.

«Тошкентда кўпчилик русча гапиради, айниқса менинг авлодимдаги одамлар унда эркин сўзлашади. Лекин кундалик ҳаётда барибир ўзбек тилига дуч келасиз — дўконда, таксида, курьерлар билан мулоқотда. Мен ўзимга нима кераклигини тушунтиришни ва суҳбатдошимни тушунишни хоҳлардим, таржимани кутиб ва тилни билмаслик сабабли ноқулайликни ҳис қилишни эмас», — дейди Диана.

Аёл ўзбек тилини ўрганишга 2025 йилда киришди. Аввалига у ўқув марказидаги машғулотларга ёзилишга ҳаракат қилди, лекин баъзи жойларда қайта қўнғироқ қилишмади, баъзи жойларда эса гуруҳ йиғилмади. Кейинроқ унга Абдулазиз Узаковга мурожаат қилишни маслаҳат беришди. Ҳозирда Диана у билан ҳафтада уч марта шуғулланмоқда ва аллақачон ўсишни ҳис қилмоқда.

Сўзлашув амалиёти Дианага энг қийин кечди. Биринчи ярим йилда у яхши ўқиган ва ёзган бўлса-да, гапиришга тортинарди. Секин-аста Пчелинцева танишлари ва қўшнилари билан машқ қила бошлади, уйи ёнидаги дўкон сотувчиси билан эса тил алмашинувини йўлга қўйди: унга рус тилида, сотувчи эса ўзбек тилида ёрдам беради.

«Бир сафар таксичи билан гаплашиб қолдим. Мен ҳали ўзбекчани унчалик яхши билмасдим, лекин ўрганган ҳамма нарсамни қўллашга ҳаракат қилдим. У мени ҳар бир сўздан Keyин рағбатлантирди ва акцентдан қўрқмасликни айтди, чунки Ўзбекистонда минтақага қараб ҳаммада акцент бор. Шундан сўнг мен хатолардан камроқ хавотирлана бошладим ва ўзбекчада тез-тез гапирадиган бўлдим. Ҳали ишончсиз бўлса ҳам, уларнинг тилида гапиришга ҳаракат қилганингиз одамларга ёқади», — деб тушунтиради у.

Сўзлашув клуби ғоясини Пчелинцеванинг ўзи таклиф қилган: у шаҳарда шундай учрашувларни қидирган, лекин топмагач, ўқитувчисидан хоҳловчиларни йиғишни сўраган. Ҳозирда у ҳар якшанба куни келишга ҳаракат қилади. Суҳбат пайтида аёл ҳали ҳам ибораларни ўйлаб олади ва баъзан керакли сўзни топа олмайди, лекин аллақачон фикрини оддий конструкциялар билан ифодалашни ва суҳбатдошини тушунишни билади.

«Машғулотлар мулоқотда эркинлик беради.

Қанча кўп гапирсангиз, кундалик ҳаётда мулоқот қилиш шунчалик осонлашади.

Бу ерда қизиқарли одамлар йиғилган, ҳар бирининг ўз ҳаётий тажрибаси бор. Биз янгиликлар билан ўртоқлашамиз ва тез-тез кўришиб турганимиз учун аллақачон қадрдон бўлиб қолдик», — деб бўлишади Диана.

Ҳозирги вақтда Пчелинцева клиник психология факультетида масофавий ўқимоқда ва ўқишни тугатгач, хусусий амалиёт олиб боришни, жумладан, фақат ўзбекча гапирадиган мижозларга маслаҳат беришни режалаштирмоқда.

Клубнинг яна бир иштирокчиси Зафар Камилов — миллати ўзбек, лекин рус тилида сўзлашувчи муҳитда ўсган. Уйда у билан русча гаплашишган, у рус тилидаги боғча ва мактабга борган, университетда эса ўқитиш инглиз тилида олиб борилган. Йигит тилни тушунса-да, деярли гапирмайди. Икки йил олдин Камилов ўзбек тилида блог юритишни режалаштирган ўқув марказида суҳбатдан ўтган эди. Унинг роли аудитория билан мулоқот қилиш ва кадрда чиқиш қилишни назарда тутарди, аммо тилни билмагани учун уни ишга олишмади. Бу шуғулланишни бошлашга туртки бўлди.

Аввалига Зафар тилни мустақил ўрганди: фильмлар ва сериалларни томоша қилди, актёрларнинг ибораларини қайтарди ва оиласи ҳамда дўстлари билан ўзбекчада кўпроқ мулоқот қилишга ҳаракат қилди. Лекин вақт ўтиши билан бу эркин гапириб кетиш учун етарли эмаслигини тушунди.

«Мен яқинларимдан мен билан ўзбекча гаплашишларини сўрадим, лекин уйда бу фақат бир-икки кун ўхшади — кейин яна рус тилига қайтдик, чунки ҳаммага шундай осонроқ. Кўчада ҳам ҳар доим машқ қилиш имконияти бўлавермайди. Суҳбатдошлар менга ўзбекча гапириш қийинлигини пайқашса, ўзлари рус тилига ўтиб кетишади. Яқинда, масалан, мошинни автомеханикка олиб бордим ва у билан ўзбекча тушунтиришга ҳаракат қилдим, лекин у менга чала русчада жавоб берди», — дейди Зафар.

Бир йилдан камроқ вақт олдин у Абдулазиз Узаков билан шуғулланишни бошлади. Ҳозирда улар ҳафтада икки марта онлайн учрашадилар. Клуб ҳақида ёш йигит ўқитувчисидан билди, у Зафарга учрашувларга келишни таклиф қилди. Бир ойлик ташриф давомида Зафар ўзини ишончлироқ ҳис қила бошлади. Унинг сўзларига кўра, бошқа иштирокчилар ҳам тилни ўрганаётгани ва шунга ўхшаш қийинчиликларга дуч келаётгани ёрдам беради. Турли мавзулар ва вазиятлар эса сўзларни тезроқ эслаб қолиш ва уларни дарҳол сўзлашувда қўллаш имконини беради.

«Мен ўқитувчи ҳузурига айнан амалиёт учун келаман. Менинг муаммом шундаки, мен хаёлимда рус тилидан ўзбек тилига таржима қиламан, бу эса иш бермайди: сўзларни эслаб қолиш ва дарҳол жавоб бериш учун кўпроқ гапириш керак. Илгари тортинардим ва ибораларни қийинчилик билан танлардим, энди эса хато қилаётганимни тушунсам ҳам, барибир гапиришга ҳаракат қиламан», — деб хулоса қилади Зафар.