Борнео ёнмоқда - Осиёнинг заҳарли тумани билан юзма-юз ҳаёт

Борнео ёнмоқда - Осиёнинг заҳарли тумани гирдобида ҳаёт

Ўт ўчирувчилар ҳафталардан бери ўчмас оловга қарши курашмоқда

Индонезия Борнеоси устида осилиб турган смогга қуёш нури тушганда, ҳамма нарса занг рангига киради. Мошиналар, уйлар ва кўчалар хира зангсимон туман ичидан пайдо бўлаётгандек ва кейин унда ғойиб бўлаётгандек туюлади. Ушбу манзарани "апокалиптик" сўзидан кўра яхшироқ ифодалайдиган сўз кам топилади.

Лекин, уч фарзанднинг онаси Дианира Эка Настити энг кўп қўрқувни тунда, сукунат ва қоранғуликда ҳис қилади.

"Баъзида тунда чақалоғимнинг кўкрагидан хриплайдиган овоз чиқади," дейди у. "У атиги бир ярим ойлик бўлганида бронхопневмония билан шифохонага ётқизилган эди ва ҳар куни тунда хавотирга тушаман: эртага болам йўталаб қолмайдими?

Ушбу хаёллар мени ҳар куни тунда таъқиб қилади."

Дастити Палангкараяда, Жануби-Шарқий Осиёнинг катта қисмини заҳарли туман билан қоплаган ва ойлаб давом этаётган экологик офатнинг энг марказида яшайди.

Очиқ сунъий йўлдош платформаси Nusantara Atlas маълумотларига кўра, йил бошидан бери Индонезия бўйлаб 1,9 миллион гектарга яқин майдонни ўрмон ёнғинлари эгаллаб олди - бу АҚШнинг Нью-Жерси штати ёки бутун Фижи давлати ҳудудига тенг. Ҳисоб-китобларга кўра, айнан сентябрь ойининг ўзида бир миллион гектар майдон ёниб кетган.

Заҳарли таъсир доираси бундан ҳам кенгроқ. Ич-ичидан ёнаётган ўрмон, ботқоқлик ва торфзорларнинг бепоён ҳудудлари ҳавони микрозаррачалар ва ис гази билан тўлдириб, Индонезияни чирмаб олган ва Сингапур, Малайзия ҳамда Филиппингача тарқалган зарарли булутни ҳосил қилди.

Октябрь ойи ўрталарига келиб, Индонезия Соғлиқни сақлаш вазирлиги сурункали йўтал ва ўткир респиратор инфекциялар бўйича 277 000 дан ортиқ ҳолатни қайд этди. Уларнинг 62 000 дан ортиғи беш ёшгача бўлган гўдаклар ва кичик ёшдаги болалардир.

"Ўрмон ёнғинлари катта таъсир кўрсатди, айниқса ҳамманинг соғлиғига," дейди бир ҳафтадан ортиқ йўталганидан кейин Палангкараядаги тиббиёт марказига олиб келинган 22 ёшли Натари Виктория.

"Менинг кичик жиянларим, жумладан чақалоқлар ҳам бор, улар ҳам йўталишмоқда. Бу уларга жуда оғир ботмоқда."

Дианира Эка Настити болаларининг қандай соғайиб кетишидан хавотирда

Торф ёнғинларидан чиқадиган тутун ва туман таркибида инсон организмига жиддий зарар етказиши мумкин бўлган мураккаб ифлослантирувчи моддалар аралашмаси мавжуд.

Улар орасида ўпканинг ичига жуда чуқур кириб борадиган ва баъзи ҳолларда қон айланиш тизимига ўтиб, яллиғланиш, ўпканинг сурункали касалликлари ва вақтдан илгари ўлим хавфининг ортишига олиб келадиган микрозаррачалар бор.

Яна бир хавотирли жиҳат - ҳавога ажралиб чиқаётган заҳарли иссиқхона газидир.

"Бу ерда Марказий Калимантанда, айниқса Палангкараяда осмон сариқ тусга кириб, туман билан қопланди," дейди Палангкарая Соғлиқни сақлаш бошқармаси бошлиғи Ридуан. "Унда аҳоли аслида нимадан нафас олмоқда? Бу тоза кислород эмас; бу карбонат ангидрид ва ифлослантирувчи моддалардир. Натижада нима бўлади? Организм - хусусан мия - етарлича кислород олмайди."

Болалар, кексалар ва ҳомиладор аёллар туман хавфига, айниқса, унинг таъсири остида узоқ вақт қолганда, соғлиққа етказиладиган зарар тўпланиб борадиган даврда жуда таъсирувчан бўлишади.

Палангкарая каби жойларда расмий тавсия - уйда қолиш ва кўчага чиқмасликдир. Аммо Дастити бунинг реалликка тўғри келмаслигини айтади.

"Мен ҳали ҳам сабзавот сотиб олишим, озиқ-овқат ғамлашим, мактаб буюмларини харид қилишим ва бошқа эҳтиёжларни қондиришим керак," деб тушунтиради у. "Бунинг асло иложи йўқ ва бундай гапларни айтаётган одамлар бу ерда аслида нима бўлаётганини умуман билмайди, деб ҳисоблайман."

Шунга қарамай, Даститининг энг катта хавотири - болаларининг соғлиғи ва фаровонлигидир. Туман қуюқлашганда, у болаларини тезда уйга олиб киради.

"Шароит шунчалик хавфли экан, менинг бошқа иложим йўқ," дейди у. "Бизнинг кичик болаларимиз парқда бўлишлари, дўстлари билан ўйнашлари ва мактабга боришлари керак эди. Бунинг ўрнига улар уй ичида қамалиб ўтиришибди."

Палангкараядан 50 км (31 миль) шимолда жойлашган Раманг қишлоғида яшовчи 37 ёшли Лола Маситри ҳам уйда қамалиб ўтиришга мажбур бўлди. Охирги бир неча ҳафта ичида смог янада кучайиб - чангли курак рангидан заъфарон сариққа, яқинда эса алангали оловрангга айланганида - у ва унинг оиласи вақтининг кўп қисмини уй ичида ўтказди.

Унинг айтишича, Индонезиянинг туман энг кўп таъсир қилган ҳудудларидаги кўплаб бошқа болалар сингари, унинг болалари ҳам мактабда онлайн ўқишмоқда, у ва бошқа катталар эса заҳарли ҳавода ярим кунлик иш кунини амаллаб ўтказишга ҳаракат қилишмоқда.

Одамлар заҳарли смогдан ўзини ёмон ҳис қилаётганидан шикоят қилиб, шифохоналарга мурожаат қилишмоқда

Сон-саноқсиз деҳқонлар, кунбай ишлайдиган мардикорлар ва кичик сотувчилар ҳам худди шундай кун кечириш воситаларидан воз кечишга ёки кўчага чиқиб таваккал қилишга мажбур бўлишмоқда. Бундан ташқари, кўпчиликнинг ушбу офат ўтиб кетишини кутишдан бошқа чораси йўқ.

"Агар биздан соғлиқ учун хавфлардан қўрқамизми деб сўрасангиз, албатта қўрқамиз. Аммо бошқа қаерга ҳам бора олардик?" дейди Маситри. "Биз шунчаки чидашимиз ва ушбу вазиятда матонатли бўлишимиз керак, чунки шунчаки бошқа вариантнинг ўзи йўқ."

Ҳукуматга ёнғинларни тўхтатиш учун кўпроқ чоралар кўриш бўйича жамоатчилик босими ортиб бормоқда, кўпчилик расмийлар томонидан кўрилаётган чораларни жуда етарли эмас деб танқид қилмоқда.

Расмийларнинг таъкидлашича, улар алангани ва у билан бирга тутунни ўчириш учун турли чораларни қўллашган - ҳаводан сув сочишдан тортиб, об-ҳавони сунъий ўзгартириш бўйича тажрибаларгача. Ўтган ҳафтада Индонезия ҳукумати "қуруқликдаги операция"ни амалга ошириш учун 60 000 дан ортиқ ходимни юборганини маълум қилди ва янги ёнғинларни ўчиришда 80% муваффақиятга эришилганини даъво қилди.

"Ҳозирги босқичда, ёнғинларни ўчириш учун мавжуд бўлган барча хавфсиз ва самарали вариантлардан фойдаланишимиз керак деб ўйлайман," дейди Индонезиянинг Yayasan Konservasi Alam Nusantara (YKAN) экологик нодавлат ташкилотининг ўрмончилик бўйича мутахассиси ва торфзорлар тадқиқотчиси доктор Ниса Новита.

"Бу бироз чўкаётган кемани қутқаришга ўхшайди: биз шошилинч ҳаракат қилишимиз, ёрдам берадиган ҳар қандай воситалардан фойдаланишимиз ва ҳали имконият бор аснода кейинги зарарларнинг олдини олишимиз керак."

Аммо жойлардаги қутқарувчилар учун бу ресурслар тез тугаб бормоқда.

100 кундан ортиқ вақтдан бери Жуни фақат пасайиш кўринишини бераётган ўрмон ёнғинларига қарши курашмоқда. Сиртда аланга сўнгандай - аммо ер остида, карбонат, ўсимликлар ва торфнинг чуқур қатлами орқали ич-ичидан ёнаётган ёнғинлар давом этмоқда.

"Бу ҳақиқатан ҳам жуда ҳолдан тойдиради," дейди у, доимий тутун сабабли нафаси сиқилаётгани, тинмай йўталаётгани ва кўзларида ўтиб кетмайдиган оғриқ борлигини тасвирлар экан. Ундан нима кераклигини сўрашганда, у "ҳаво" деб жавоб беради.

"Туман нафас олишни қийинлаштиради," деб тушунтиради у. "Биз шунчаки кучли ёмғир ёғишини умид қиляпмиз."

Ўрмон ёнғинлари Индонезиянинг Марказий Калимантан ҳудудини вайрон қилмоқда

Индонезия ва Жануби-Шарқий Осиё бўйлаб минглаб бошқа одамлар охирги бир неча ойни худди шу умид билан ўтказишди.

Индонезияда мавсумий ўрмон ёнғинлари янгилик эмас, аммо бу йил Супер Эль-Ниньо деб аталган ҳодиса қурғоқчилик шароитини кучайтирди ва торф ёнғинларини ўчириш учун зарур бўлган ёмғирларни кечиктирди. Бу, шунингдек, Жуни каби фронт чизиғидаги, тўхтатиб бўлмайдигандек туюлган ёнғин майдонига қарши ойлаб курашаётганлар учун ҳаётни анча қийинлаштирди.

Доктор Новитанинг айтишича, ҳатто охирги ҳафталарда ҳам жойлардаги шароит жуда оғирлашган, чунки давом этаётган қурғоқчилик сувни тобора танқис қилмоқда.

Палангкараядаги яна бир ўт ўчирувчи Фаузи Раҳмон буни у ва унинг ҳамкасблари дуч келаётган асосий қийинчиликлардан бири сифатида кўрсатди.

"Торфзорлардаги ёнғинларни ўчириш қийин, чунки бу кўп сув ва узоқ вақт талаб қилади," дейди у. "Одатий ерда биз бир кунда 20 гектар майдонни тозалашимиз мумкин, айниқса катта жамоа билан... Торфзорда эса бунга ойлаб вақт кетиши мумкин.

Биз сувни жуда чуқурга, тубигача юборишимиз керак, бу эса жуда катта миқдордаги сувни талаб қилади. Ҳозир эса сувни топиш қийин."

Доктор Новитани янада хавотирга солаётган нарса шундаки, унинг жамоаси ёнғинлар илгари ҳеч қачон ёнғин юз бермаган жойларга тарқалаётгани ҳақида хабар берган.

"Шундай қилиб, биз нафақат одатий қайнок нуқталардаги ёнғинлар билан курашяпмиз, балки уларнинг янги ҳудудларда пайдо бўлаётганини ҳам кўряпмиз," дейди у.

Палангкараяда одамлар ушбу апокалипсиснинг тугашини жуда-жуда хоҳлашмоқда. Аммо бу яқин орада содир бўлиши учун, эҳтимол, табиат кучи керак бўлади.

Палангкарая Соғлиқни сақлаш бошқармаси бошлиғи Ридуан Би-би-сига "жамоатчилик, ҳарбийлар ва полициянинг биргаликдаги барча фавқулодда ҳаракатлари билан ёнғинлар ўчирилади, деб умид қиламиз", дейди.

"Шунга қарамай, айни вақтда ёнғинлар ҳали ҳам давом этмоқда," дея қўшимча қилади у. "Шундай экан, биз нимага умид қила оламиз? Энг катта умидимиз - Қодир Худо бизга тез орада ёмғир юборишидир."