«Бизга қўйиб юборилган итдек» — Кенияда хорижлик тадбиркорларга қарши кўрилаётган чоралар қўрқув уйғотмоқда
Қўрқиб кетган мигрантлар мамлакатни тарк этар экан, расмийлар бунинг оқибатларини бартараф этишга қийналмоқда.
«Бизга қарши ит қўйиб юборилгандек» - Кенияда хорижлик савдогарларга қарши чоралар қўрқув уйғотмоқда
Бурундилик тук-тук ҳайдовчиси Ндаикеч Алининг айтишича, йиллар давомида уни жуда яхши кутиб олган Кения энди унга душманлик кайфиятидадек туюлмоқда
Сўнгги тўққиз йилни Кения пойтахти кўчаларида ўтказиб, тук-тук ҳайдовчиси сифатида кун кўрган Ндаикеч Али учун ксенофобия эмас, балки Найробидаги тирбандликлар асосий ташвиш бўлиб келган.
Шарқий Африка давлатида ўтказган йиллари давомида бурундилик фуқаро кенияликларни доимо дўстона ва меҳмондўст деб билган — токи ўтган ҳафтада президент савдогарлик қилаётган ёки кичик бизнес билан шуғулланаётган хорижликларга қарши чоралар кўришни буюрмагунча.
«Энди улар бизга қарши бурилишди», деди у Би-би-сига Найробидаги Бурунди элчихонасида. Бу ҳафта у ерда кўплаб одамлар уйларига қайтишга имкон берувчи ҳужжатларни олиш учун навбатда туришибди.
«Таҳдидлар жуда кўп... ҳатто болалар томонидан ҳам», деди у ва қўшимча қилди: «Бу худди бизга қарши ит қўйиб юборилгандек. Бизни тишлаб олишди».
Президент Уильям Руто ўтган ҳафтада давлат қабуллар уйида йиғилган кениялик тадбиркорлар билан учрашувда ушбу фикрларни билдирди. У парламент муҳокамасида бўлган, хориж фуқароларига майда савдо-сотиқ билан шуғулланишни тақиқлаш ва айрим материалларни маҳаллий манбалардан олишни талаб қилишни кўзда тутувчи қонун лойиҳасига ишора қилди.
Ўз нутқида у кичик бизнес билан шуғулланувчи барча хориж фуқаролари 7 сентябргача фаолиятини тўхтатиши кераклигини айтиб, бундай паст даражадаги иш ўринлари кенияликлар учун сақланиши кераклигини таъкидлади.
Али, бошқалар қатори, саросимага тушиб қолди. Унинг айтишича, президентнинг баёноти айрим кенияликлар томонидан мамлакатда хориж фуқаролари бошқа керак эмаслиги ҳақидаги ишора сифатида қабул қилинган.
«Биз таъқибларга дуч келмоқдамиз ва ишлай олмаяпмиз», дейди у. «Агар ишимиз тўхтатилса, ижара ҳақини тўлаш ва озиқ-овқат сотиб олиш имконини берадиган даромаддан маҳрум бўламиз. Бу ишлар олиб қўйилганда, ягона чора уйга қайтиш бўлиб қолади».
Бошқа бурундиликлар ва айрим хориж фуқаролари мамлакатни тарк этиш учун чегара пунктларига шошилишган, хабарларга кўра, уларнинг бир неча нафари у ерда қолиб кетган.
Айрим эр-хотинлар ажралиб кетишдан қўрқишмоқда, баъзи оилалар эса аллақачон бўлиниб кетган.
«Мен бу ерда 2019 йилдан бери яшайман», деди фақат исмини Проспер деб таништирган, кениялик аёлдан фарзанди бўлган бурундилик эркак.
«Баёнотни эшитганимда жуда оғриқли бўлди, чунки кетсам, оиламни ташлаб кетишга мажбур бўламан... мен эса оиламни яхши кўраман», деди у Би-би-сига.
Найробининг кам даромадли ҳудуди бўлган Маженгода яшовчи кениялик Грейс Вамаита бурундилик эри аллақачон кетганини — президентнинг 3 сентябрдаги кўрсатмасидан кейинги куниёқ жўнаб кетганини айтди.
Унинг юраги бағри қон, чунки у беш фарзандини боқишга ҳаракат қилиб, ёлғиз қолган ва кийим ювиш бўйича қўшимча иш топган.
«Энди у кетди, мактаб пулини тўлашга ким ёрдам беради? Нима қилишни билмаяпман. Уларнинг қайтишига рухсат беришсин», деди у Би-би-сига.
Найроби ва бошқа йирик шаҳарларда минтақадан келган муҳожирлар сартарошхона ва гўзаллик салонларида, қурилишда, мотоцикл таксиларида ва кўча савдосида ишлаётганини, шунингдек, кийим-кечак, озиқ-овқат ва рўзғор буюмлари сотаётганини кўриш мумкин.
Баъзилар ўз юртидаги можаролар ёки иқтисодий қийинчиликлардан қочиб келган бўлса, бошқалари яхшироқ имкониятлар излаб Кенияга келишган. Бурунди ва Кенияни ўз ичига олган саккизта давлатдан иборат минтақавий блок — Шарқий Африка Ҳамжамияти (EAC) доирасида одамларнинг нисбатан эркин ҳаракатланишига рухсат берилган, бироқ иш ва узоқ муддатли яшаш учун рухсатномалар талаб қилинади.
Кения қонунчилиги қочқинларнинг ишлаш ва бизнес юритиш ҳуқуқини ҳам тан олади, гарчи улар ҳам тегишли ҳужжатларни олишлари керак бўлса-да.
Найробидаги Эритрея жамияти координатори Филмон Эйоб ҳам ушбу чоралар хорижликларни таъқиб қилиш учун баҳона сифатида ишлатилишидан хавотирда.
У Би-би-сига кўплаб кенияликлар қўллаб-қувватлаган ва меҳмондўстлик кўрсатган бўлса-да, баъзи эритреяликлар ва эфиопияликлар эҳтиёт чораси сифатида ўтган ҳафта давомида ўз бизнесларини ёпиб, уйда қолишганини айтди.
Президентнинг сўзлари дипломатик низога ҳам сабаб бўлди, Бурунди ташқи ишлар вазири «Бурундига қарши нафрат нутқи» хориждаги кенияликлар учун оқибатларга олиб келиши мумкинлигидан огоҳлантирди.
Кения расмийлари бунинг оқибатларини бартараф этишга ҳаракат қилишди — ва масала авжига чиққанда, Кения ташқи ишлар вазирлиги расмийси Корир Синг'Оеи шу ҳафта элчихонага ташриф буюриб, бурундиликлардан узр сўради ва уларни зўравонликдан ҳимоя қилинишига ишонтирди.
Танқидчиларнинг айтишича, Рутонинг сўзлари ксенофобияни кучайтириш хавфини туғдирадиган популистик қадам бўлган, гарчи ҳукумат буни инкор этган бўлса-да.
Шундан сўнг, бир қатор расмий баёнотлар орқали кўрсатмага аниқлик киритишга ҳаракат қилинди.
Ҳукумат эндиликда кичик бизнес билан шуғулланувчи ҳужжатсиз хориж фуқароларига рўйхатдан ўтиш ва маҳаллий қонунларга риоя қилиш учун 90 кунлик муддат берди. Ушбу жараён давомида рўйхатдан ўтаётганлар Кенияда қонуний яшаётган деб ҳисобланади.
Баёнотдан кейин Бурунди фуқаролари Найробидаги элчихоналарига оқиб келишди
Шундай бўлса-да, кузатувчилар ва жабрланганлар воқеалар бундай тус олиши шарт эмаслигини айтишмоқда.
Академик Хесбон Овилла Би-би-сига президентнинг сўзлари, айниқса, тегишли ҳужжатлари бўлмаган одамлар томонидан нотўғри тушунилиши аниқ эканлигини айтди.
Унинг айтишича, таклиф қилинаётган сиёсат Кения учун фойдали ва глобал миграция протоколларига мос бўлса-да, уни етказиш усули кўпроқ дипломатик бўлиши керак эди.
Овилланинг сўзларига кўра, тингловчилар орасида бўлмаган одамлар президентнинг сўзларини «биз бу одамларни ҳайдаб чиқаряпмиз» деб тушунишган.
Президент фақат кичик савдогарлар билан чекланиб қолмади. Бир кун ўтиб, у Ҳиндистоннинг Tata Chemicals компаниясига мамлакатни тарк этишни буюрди ва компания Кажиадо округидаги маҳаллий Маасаи жамиятига етарлича фойда келтирмаганини айтди.
Tata компанияси йиллар давомида кўпинча оқимтир туз қатлами билан қопланган кенг майдон бўлган Магади кўлида кальцийланган сода қазиб олиш билан шуғулланиб келади. Кўлнинг ўта шўр шароити у ерда ривожланадиган пушти фламинголар тўдасини жалб қиладиган сувўтларнинг кўпайишини таъминлайди.
Кўлда кончилик 1911 йилда Британия мустамлакачилик келишуви асосида бошланган бўлиб, компания ва унинг ўтмишдошлари бир томондан, жамият ва ҳукумат иккинчи томондан ўртасидаги ер ва ресурслар бўйича узоқ давом этган низоларга қарамай, асосан ўзгаришсиз қолгани айтилади.
Иқтисодчи Одхиамбо Рамогининг айтишича, хориж фуқароларини бизнесдан чеклаш чораси жуда кенг қамровли ва унга тузатишлар киритилиши керак.
У Кенияда юз минглаб қочқинлар, шунингдек, асосан EAC минтақасидан келган бошқа муҳожирлар ва бошқа халқаро инвесторлар яшашини таъкидлайди.
Рамогининг айтишича, Рутонинг мақсади «шунчаки кенияликлар учун иш ўринларини ҳимоя қилиш»дан кўра кенгроқ кўринади.
Президентнинг сўзлари хориж фуқароларини қўллаб-қувватлаш тўлқинини келтириб чиқарди, жумладан, фуқаролик жамияти гуруҳлари ва оддий кенияликлар унинг бу ёндашувини танқид қилишди.
Танқидлардан сўнг, келаси йили қайта сайланиш арафасида турган Руто норозиликларга қарши туришга ҳаракат қилди.
«Кения очиқ, хавфсиз ва меҳмондўст мамлакат бўлиб қолади, ўз фуқаролари учун имкониятларни ҳимоя қилади, унинг чегараларида қонуний равишда бўлиб турган барча шахсларнинг ҳуқуқларини кафолатлайди», дейилади унинг матбуот котиби баёнотида.
«Кениянинг Африка қитъасининг Шарқий Африка Ҳамжамияти олдидаги мажбурияти қатъий бўлиб қолади».
Рамогининг айтишича, якунда қўшни давлатлар фуқаролари нишонга олинганда Кения ютқазади.
У Кения ўтган йили Бурундига экспортдан 56 миллион доллар (41 миллион фунт стерлинг) ишлаб топганини таъкидлаб, рақобатга йўл қўйишдан мамлакат барибир фойда кўришини қўшимча қилди, чунки «хорижликларни четлаштириш шунчаки сиз анча тезроқ ўсадиган рақобатбардош иқтисодиётни хоҳламаслигингизни англатади».
«Энди, агар сиз бир мамлакатдан 56 миллион доллар олган бўлсангиз, нега ойига, айтайлик, 200 доллар ишлаб топмоқчи бўлган кўча савдогаридан хавотирланяпсиз?
«Президент қилган ишнинг мутлақо мантиғи йўқ».
Эри танзаниялик бўлган Найробилик Лима Кабура учун президентнинг сўзлари жуда шошқалоқлик билан айтилган. Унинг айтишича, у аввало мамлакатда ноқонуний юрганларни аниқлаши керак эди.
«Улар мажбуран чиқариб юборилганда, мен ишсиз, бизнессиз ва эрсиз қоламан», деди у.