«Биз учун бу иккинчи уй». Ўзбекистондаги ягона Имо-ишора ва мимика театри қандай ишлайди

«Биз учун бу иккинчи уй». Ўзбекистондаги ягона Имо-ишора ва мимика театри қандай ишлайди

Ўзбекистон Имо-ишора ва мимика театрида — мамлакатдаги ягона шундай жамоада — труппанинг ўзи ёзган пьеса асосида саҳналаштирилган «Кўз ёшлари» спектаклининг репетицияси бўлиб ўтмоқда. Саҳна асар 21–27 сентябрь кунлари бўлиб ўтадиган Халқаро карлар ҳафталигига тайёрланмоқда.

Актёрлар спектаклдаги энг ҳиссиётли якуний саҳна устида ишлашмоқда. Бош қаҳрамон Асад узоқ айрилиқдан кейин оиласи билан қайта кўришади. Имо-ишора тилида илгари унинг Ойгул билан турмуш қуришига тўсқинлик қилган холасига мурожаат қилар экан, йигит унинг хато қилганини, энди у севгани билан бирга ва бахтли эканини тушунтиради.

Режиссёр Олег Ощепков репетицияни тўхтатиб, керакли ҳаракатни кўрсатади ва такрорлашни сўрайди. Саҳна иштирокчилари бошланғич позицияларига қайтиб, ўз навбатларини кутган ҳолда шерикларининг имо-ишоралари ва мимикасини кузатишади.

Уларнинг ёнида имо-ишора тили таржимони Камила Якубжанова турибди. У спектаклларни тайёрлашда ёрдам беради, бизнинг учрашувимиз давомида эса савол ва жавобларни таржима қилиб, актёрлар билан мулоқот ўрнатишга кўмаклашади — труппада кар ва эшитиши заиф инсонлар ишлайди.

1973 йилда Ўзбекистон карлар жамияти қошида Республика маданият саройи очилган. Яқин атрофда спорт мажмуаси, ётоқхона ва жамият аъзолари учун турар жой бинолари жойлашган бўлиб, шу сабабли Олмазор туманининг ушбу қисми «карлар шаҳарчаси» деб аталарди.

Кўп йиллар давомида сарой тошкентлик кар ва эшитиши заиф инсонлар учун интилиш маркази бўлиб келди — бу ерга спектакллар, концертлар ва киносеансларга келишарди. 2001 йилда у Карлар ва кўр-карлар маданият марказига айлантирилди. Бугунги кунда унинг қошида Ўзбекистон карлар жамияти Марказий раёсати томонидан ташкил этилган Имо-ишора ва мимика театри фаолият кўрсатмоқда. Бу мамлакатда имо-ишора тилида намойиш этадиган ягона жамоадир.

Театр Қорасарой кўчасидаги кўзга ташланмайдиган икки қаватли бинода жойлашган. Ичкарида — 400 томошабинга мўлжалланган кенг зал, рақс студияси, кутубхона, либослар хонаси ва декорациялар тайёрлаш устахонаси бор. Фойе деворларида жамоа тарихини акс эттирувчи турли йиллардаги спектакллар ва гастроллардан олинган фотосуратлар осилган.

Директор ўринбосари Олег Ощепков деярли бутун ҳаётини театр билан боғлаган. Унинг эшитиши заиф ва у оғзаки нутқни эгаллаган. У ушбу саҳнага илк бор 1991 йилда, ҳали мактаб ўқувчиси бўлган кезларида — кар ва эшитиши заиф болалар учун 102-сонли ихтисослаштирилган мактаб-интернатнинг рақс жамоаси таркибида чиққан.

«Менга саҳнага чиқиш, ролга киришиш ва ҳис-туйғуларни имо-ишора ҳамда мимика орқали етказиш ёқарди. Айниқса, залнинг реакцияси руҳлантирарди: томошабинлар табассум қилишар, кулишар, қарсак чалишарди ва мен чиқишимиз уларда жонли акс-садо уйғотаётганини кўрардим. Ўшанда ҳаётимни саҳна билан боғлашни хоҳлашимни тушунганман», — деб эслайди Ощепков.

Мактабдан кейин у Тошкент эстрада ва цирк коллежига ўқишга кирди, сўнгра Ўзбекистон давлат санъат ва маданият институтида таҳсилни давом эттирди. Диплом олгач, Олег Ощепков қадрдон театрига актёр бўлиб қайтди. Саҳнадаги 25 йиллик фаолиятидан сўнг у директор ўринбосари лавозимини эгаллади.

Олег Ощепков.

Бугунги кунда Ощепков спектакллар ва рақс рақамларини саҳналаштиради, мусиқа танлайди, чироқ ва либослар тайёрланишини назорат қилади. Зарурат туғилганда у спектаклларда ўзи ҳам иштирок этади, гарчи охирги пайтларда ролларни бошқа артистларга бериб, саҳна ортида қолишни афзал кўраётган бўлса-да. Режиссёр бундай кенг кўламли вазифаларни театр штати кичиклиги ва бюджети чеклангани билан изоҳлайди.

«Бизда актёрлар ҳам саҳнада, ҳам саҳна ортида ишлашади. Театрнинг алоҳида техник жамоаси йўқ, шунинг учун вазифаларни ўзаро тақсимлаймиз: баъзилар рол ижро этаётганда, бошқалари пардани бошқаради, декорацияларни суради ва чироқни назорат қилади. Ҳамма бир-бирига ёрдам бериши керак», — деб тушунтиради Ощепков.

Труппа репетицияга кечки соат олти-еттидан кейин йиғилади. Премьера яқинлашганда, спектаклда банд бўлган актёрлар театрда кечгача қолишади — саҳна асарни бир неча бор такрорлаб кўришади, либослар, реквизитлар, чироқ ва овоз безакларини текширишади. Одамларни нафақат иш, балки бўш вақтларини ҳам шу деворлар орасида бирга ўтказишлари бирлаштиради.

«Баъзан ярим тунгача қолиб кетишимиз мумкин — гаплашамиз, фикр алмашамиз, ўйинлар ўйнаймиз ва бир-биримизни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаймиз. Бу ерда руҳан яқин инсонлар йиғилган. Биз учун бу иккинчи уй», — дейди Олег Ощепков.

Театр йилига битта янги спектакль тақдим этишга ҳаракат қилади. Тайёргарлик бир неча ой давом этади ва ғояни муҳокама қилишдан бошланади — бунга бирор фильм, китоб ёки ҳаётий воқеа туртки бўлиши мумкин. Олег Ощепков труппа билан биргаликда саҳналарни, қаҳрамонларнинг характерини ўйлаб чиқади ва ролларни тақсимлайди.

Сўнгра жамоа сценарийни имо-ишора тили таржимони Камила Якубжанова билан бирга таҳлил қилади. Репликаларни имо-ишора тилига сўзма-сўз таржима қилиш имконсиз — бир хил ишора турли маъноларни англатиши мумкин ва танлов контекстга боғлиқ. Шунинг учун Ощепков ва Якубжанова аввал ҳар бир репликанинг маъносини аниқлаб олишади, кейин эса аниқ имо-ишора ифодаларини танлаб, уларни актёрларга тушунтиришади. Репетицияларда нафақат имо-ишоралар, балки мимика, пластика ва қаҳрамонларнинг ўзаро муносабатлари ҳам ишлаб чиқилади.

Параллел равишда эшитадиган томошабинлар учун овозлаштириш тайёрланади. Илгари репликалар олдиндан ёзиб олинарди, аммо фонограмма ҳатто кичик кечикиш ёки пауза туфайли ҳам спектакль темпидан чиқиб кетиши мумкин эди. Шунинг учун энди таржимон матнни саҳнадаги актёрларга мослашиб, жонли тарзда талаффуз қилади.

Жамоа мусиқа ва рақс рақамларини алоҳида машқ қилади. Мусиқа кучли баслар билан қўйилади — шунда кар ва эшитиши заиф артистлар ҳамда томошабинлар ритмни тебраниш (вибрация) орқали ҳис қилишади. Саҳнага ўз вақтида чиқиш ва тактга тушиш учун видео-ёрдамчилардан фойдаланилади: агар илгари хореограф биринчи қаторлардан туриб санаб турган бўлса, энди унинг ҳаракатлари саҳна олдидаги мониторларга узатилади.

Сўнгги беш йил ичида репертуарда «Ўзбекистон оилавий анъаналари», «Инсон қидирилмоқда», «Уч ўзбек аёли юлдузлар билан учрашади», «21-аср: Золушка ва кавказлик қароқчилар» комедиялари, шунингдек, актёрлардан ўзгача ҳиссий теранликни талаб қилган илк «Кўз ёшлари» драмаси пайдо бўлди. Имо-ишора ва мимика орқали улар қаҳрамонларнинг мураккаб кечинмаларини — оғриқ, хавотир ва ички шубҳаларни етказиб беришлари керак эди.

Йилига театр ўртача тўрт-бешта катта спектакль намойиш этади — давлат байрамлари ва Халқаро карлар ҳафталигига бағишлаб. Баъзан артистлар марказнинг кекса ташриф буюрувчилари учун кичик дастурлар тайёрлашади. Ҳар бир саҳна асар атиги бир неча марта кўрсатилади: таркиб ўзгариши сабабли эски репертуарни қайта тиклаш қийин — ролларни қайта тақсимлаш ва янгидан ўрганишга тўғри келади.

2021 йилда театр илк бор Москвадаги «Имо-ишора ҳудуди» фестивалида иштирок этиб, унда «Ўзбекистон оилавий анъаналари» комедиясини, шунингдек, миллий ва замонавий рақслар дастурини тақдим этди. Жамоа биринчи ўринни эгаллади. Кейинчалик артистлар Москва, Липецк ва Санкт-Петербург шаҳарларидаги фестивалларда муваффақиятли иштирок этишди. 2024 йилда эса, Ўзбекистон карлар жамиятининг 95 йиллиги муносабати билан труппа мамлакатнинг барча ҳудудлари бўйлаб кенг кўламли турга йўл олди.

«Ўзбекистон оилавий анъаналари» спектакли. Театр архивидан.

Доимий труппада 15 киши бор. Ҳаммада ҳам профессионал актёрлик маълумоти йўқ: кимдир штатда ярим ставкада ишлайди, кимдир кўнгилли бўлиб келган, кўпчилик эса саҳнани асосий иши билан биргаликда олиб боради.

Ҳар кимнинг саҳнага келиш йўли турлича. Александра Кривоусова 2003 йилда, 12 ёшида, пенсионерлар учрашувига қатнайдиган кекса кар қўшниси билан бирга театрга илк бор келган. Марказда мулоқот қилиш ва вақтни бирга ўтказиш учун қанчалик кўп одам йиғилиши уни ҳайратда қолдирган.

Александра Кривоусова. Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

Кейинчалик Александра кар ва эшитиши заиф болалар учун 102-сонли ихтисослаштирилган мактаб-интернатда Олег Ощепковнинг рақс тўгарагига ёзилди. Унинг ўқувчиларни театрга таклиф қилаётганини билиб, ўзини синаб кўришга қарор қилди.

Унинг катта саҳнадаги дебюти 13 ёшида бўлиб ўтди — қиз Филипп Киркоров репертуаридаги қўшиқ матнини имо-ишора тилига ўгириб, жўшқин рақс ижро этди. Александранинг эслашича, саҳнага чиқишдан олдин юраги жуда тез урган, аммо саҳнада ҳаяжон ғойиб бўлган. Зал қизни қарсаклар билан кузатиб қўйган ва ўшандан бери у томошабинлар ҳузурига қайта-қайта чиқишни орзу қилган.

Имо-ишора ва мимика театрида Александра Кривоусованинг фаолияти рақс рақамларидан бошланди. Спектаклларда у кейинроқ рол ўйнай бошлади. 35 ёшли актрисанинг соҳавий маълумоти йўқ — ролларни ўзлаштириш ва ўрганишда унга Олег Ощепков ва репетицияларда кузатган труппадош ҳамкасблари ёрдам беришган.

Александра кўпинча комедияларда ўйнайди. Энг севимли ишларидан бири «Уч ўзбек аёли юлдузлар билан учрашади» спектакли бўлди. У қишлоқдан келиб, машҳурларни илк бор яқиндан кўрган уч дугонадан бирини ўйнади. «Кўз ёшлари» драмасида Кривоусовага одатий бўлмаган рол — заҳарли ва ҳукмрон аёл роли насиб этди. Қаҳрамон характерини яратишда актриса шунга ўхшаш қаҳрамонлар иштирокидаги фильмларни қайта кўриб чиқди ва уларнинг мимикаси, қарашлари ва ишораларини ўзлаштирди. Премьерадан кейин Александра томошабинлардан таассуротларини сўради. Унинг қаҳрамони кучли ғазаб уйғотганини эшитиб, у образ муваффақиятли чиққанини тушунди, гарчи бу қаҳрамон унинг ўзига бутунлай зид бўлса-да.

Кундалик ҳаётда Александра стоматология клиникасида фаррош бўлиб ишлайди — саҳнадан топиладиган даромад ўғлини боқиш учун етарли эмас. Клиникада унинг театрга бўлган қизиқишини билишади ва репетицияларга жавоб беришади, спектаклларга гуллар билан келишади. Кривоусова профессионал актёрлик маълумотини олишни, касбий жиҳатдан ривожланишни ва томошабинларнинг кенг эътирофига сазовор бўлишни орзу қилади.

Театрнинг яна бир актёри Аббос Йўлдошев труппага яқиндагина қўшилди. Бир неча йил давомида у саҳна ортида фаолият юритди: аввал чироқларни созлашда ёрдам берди, кейин концерт ва спектаклларни видеога олди. Бу вақт ичида у жамоа билан дўстлашиб қолди, тез-тез чиқишларга келиб турди ва артистлар билан суҳбатлашиш учун қоларди, гарчи ўзи саҳнага чиқишни режалаштирмаган бўлса-да.

«Кўз ёшлари» драмасини тайёрлаш жараёнида жамоа актёрлар етишмовчилигига дуч келди ва роллардан бири Аббосга таклиф қилинди. Аввалига у танишларнинг муҳокамасидан чўчиб рад этди, аммо бир оз вақт ўтгач, барибир ўзини синаб кўришга қарор қилди ва репетицияга келди.

Фото: Евгений Сорочин / Gazeta

Аббос ўзбекзабон оилада улғайгани сабабли, сценарийни рус тилида ўқиш унга осон бўлмади. Таржимон Камила Якубжанова у билан саҳналарни имо-ишора тилида таҳлил қилди, у эса тушунтиришларни телефонга тасвирга олиб, репликалар ва ҳаракатлар кетма-кетлигини эслаб қолиш учун уйда видеоларни қайта-қайта кўрди. Аввалига унга шериклари билан мулоқот қилиш ҳам қийин бўлди, аммо труппа уни қўллаб-қувватлади ва ўзига ишонишига ёрдам берди. Вақт ўтиши билан Аббос ролга кўникиб қолди ва саҳнада ўзини бутунлай эркин тута бошлади.

Йўлдошевнинг актёрлик дебюти шу йилнинг май ойида бўлиб ўтди. У ота-онасининг фикрига қарши ўлароқ, Ойгул исмли қизга бўлган муҳаббати учун курашишга тайёр бўлган, ўзига ишонган, бадавлат оиладан чиққан одобли йигит — Асад ролини ўйнади. Спектаклдан кейин томошабинлар Аббос билан суратга тушиш учун яқинлашишди, танишлари эса унга спектаклдан парчалар акс этган видеоларни юборишди. У бундай эътибор у учун ғайриоддий бўлганини тан олади.

Театрдан ташқари вақтда Аббос таксичилик қилади ва иш графигини репетицияларга мослаштира олади. Ҳозирча профессионал актёр бўлишни режалаштирмаяпти. У театрга биринчи навбатда мулоқот учун келганини — ва бу ерда ўзини эркин ҳис қиладиган, янги сўзларни ўрганадиган ва илгари ҳеч қачон қилмаган нарсаларни синаб кўрадиган инсонларни топганини тан олади.

Ҳозирча Имо-ишора ва мимика театри ҳақида ҳатто Тошкентда ҳам камчилик билади. Унинг асосий аудиторияси ҳамон кар ва эшитиши заиф инсонлар ҳамжамияти бўлиб қолмоқда. Сўнгги йилларда жамоа театр ва унинг актёрлари ҳақида имкон қадар кўпроқ одам билиши учун эшитадиган томошабинларни ҳам жалб қилишга ҳаракат қилмоқда.

Спектакль чиптаси одатда 30 минг сўм атрофида туради. Театрда доимий аудиториянинг имкониятларини ҳисобга олган ҳолда чипта нархини ҳамёнбоп сақлашга ҳаракат қилишади. 27 сентябрда Халқаро карлар ҳафталигига бағишлаб ўтказилган намойиш эса барча учун бепул қилинди.

Бироқ чипталардан тушадиган даромад театрни таъминлаш учун етарли эмас. Ишлаб топилган маблағнинг бир қисми яна спектаклларга йўналтирилади: материаллар сотиб олинади, либослар тикилади ва декорациялар яратилади. Қолган пуллар томошабинларга совғалар бериш ва хайрия акцияларини ўтказишга сарфланади.

Маблағ етишмовчилиги репертуарда ҳам акс этади: уни кенгайтириш учун пул керак, у эса етарли эмас. Шу сабабли театр одатда йилига битта спектакль чиқаради ва уни бир неча бор намойиш этади. Актёрлар таркиби тез-тез ўзгариб туриши сабабли эски спектаклларни саҳнага қайтаришнинг имкони бўлмаяпти.

Молиялаштиришнинг етишмаслиги чиқишлар географиясини ҳам чеклаб қўяди. Труппа халқаро фестивалларга таклифлар олади, аммо улардан ҳамиша ҳам фойдалана олмайди. Яқинда жамоа Қозоғистонга боришдан воз кечишга мажбур бўлди, чунки йўл ва яшаш харажатларини артистлар ўзлари тўлашлари керак эди. Маблағ етишмаслиги сабабли Ўзбекистон бўйлаб гастроллар ҳам мунтазам равишда ташкил этилмаяпти, ваҳоланки ҳудудлар аҳолиси уларнинг чиқишларини жуда интизорлик билан кутишади.

«Биз ўз саҳнамизда тез-тез чиқиш қилишни, янги спектакллар қўйишни ва хорижий фестивалларда иштирок этишни хоҳлаймиз. Бунинг учун театрга барқарор маошлар, қўшимча ходимлар ҳамда либослар, декорациялар ва сафарлар учун маблағ зарур. Вақт ўтиши билан бизда керакли имкониятлар пайдо бўлади деб умид қиламиз. Ўшанда театр ривожланиши мумкин, спектаклларимизни эса нафақат юртимизда, балки хорижда ҳам томошабинлар кўришади», — дейди Олег Ощепков.