Биз сайловлардан нарига ўтмоқчимиз, дейди Ҳиндистондаги «суварак» ҳаракатининг етакчиси BBC’га

Биз сайловлардан нарига ўтишни хоҳлаймиз, дейди Ҳиндистондаги «суварак» ҳаракатининг етакчиси BBC’га

Уч ойдан камроқ вақт ичида 30 ёшли Абҳижит Дипке — Ҳиндистондаги Z авлодининг «суварак» норозилик намойишлари асосчиси ва оммавий қиёфаси — одатда янги порлаб чиққан актёр ёки крикетчига хос бўлган машҳурликка эришди.

Сиёсат ёки фаолликда, агар сиз қудратли оиладан бўлмасангиз, бундай эътирофга эришиш йиллар талаб қилиши мумкин — агар у умуман насиб қилса.

«Бу худди "америкача тепаликлар" аттрационидаги учишдек бўлди. Икки-уч ой олдин мени ҳеч ким танимасди. Мен шунчаки Бостондаги хонамда ҳужжатли фильмлар томоша қилиб ёки маърузаларда қатнашиб ўтирардим», дейди яқинда Бостон университетида жамоатчилик билан алоқалар бўйича магистратурани тамомлаган Дипке.

«Ҳозир эса мен бу ерда юзлаб одамлар, камералар қуршовидаман. Бу бироз ҳаяжонли».

Ғарбий Маҳараштра штатидаги ўзи туғилиб ўсган Чҳатрапати Самбҳажинагар шаҳри атрофида Дипке доимо у билан қўл бериб кўришиш ёки суратга тушишни истовчи одамлар билан ўраб олинган.

Агар бу эътибор уни безовта қилаётган бўлса ҳам, бу сезилмайди. Эҳтимол, бунга сиёсат унга бутунлай бегона эмаслиги сабабдир: АҚШга кўчиб ўтишдан олдин Дипке коррупцияга қарши ҳаракатдан келиб чиққан мухолифатдаги «Аам Аадми» партияси (AAP) билан уч йил давомида ишлаган.

Кейин, 16 май куни Дипке X тармоғида унинг ҳаётини ўзгартириб юборадиган пост қолдирди: «Агар ҳамма сувараклар бирлашса-чи?»

У Ҳиндистон Олий суди раиси Сурья Кантнинг ишсиз ёшларни суваракларга қиёслаган изоҳига муносабат билдираётган эди. Кейинроқ Кант унинг сўзлари нотўғри тушунилганини ва умуман мамлакат ёшларига эмас, балки хусусан сохта дипломлардан фойдаланаётган ёшларга қаратилганини айтди.

Аммо бу тушунтириш ғазабни босишга кам ёрдам берди.

Дипкенинг айтишича, у ушбу постни видеоўйин ўйнаётган пайтда ёзган. «Бу мутлақо ўз-ўзидан содир бўлди. Бундай катта ҳаракатга айланиб кетишини хаёлимга ҳам келтирмагандим», деди у.

Ўн минглаб жавоблардан руҳланиб, у собиқ ҳамкасблари ва фаолларнинг кичик гуруҳига қўшилди ва ҳажвий «Суварак халқ партияси»ни (Cockroach Janta Party — CJP) тузди. Бу ном ҳам Олий суд раисининг сўзларига, ҳам Бош вазир Нарендра Модининг «Бҳаратия Жаната» партиясига (BJP) ишорадир.

Қўллаб-қувватлаш билан бир қаторда, Дипке ва кампания ҳукумат тарафдорлари томонидан қаттиқ таъқибга (троллингга) учради. Уларнинг веб-сайти ва X тармоғидаги аккаунти Ҳиндистонда қисқа муддатга блокланди.

Дипкенинг айтишича, у X маъмуриятига ва Ҳиндистон Электроника ва ахборот технологиялари вазирлигига аккаунт нима учун ўчирилганини сўраб хат ёзганидан сўнг, унга ушбу саҳифа Ахборот технологиялари тўғрисидаги қонуннинг 69А-моддасига асосан чеклангани ҳақида билдиришнома келган. Ушбу модда ҳукуматга «Ҳиндистон суверенитети ва яхлитлиги, Ҳиндистон мудофааси, давлат хавфсизлиги манфаатлари йўлида» онлайн маълумотларни блоклашга рухсат беради.

Вазирлик BBC’нинг бу борадаги саволларига жавоб бермади, бироқ The Indian Express ва бошқа оммавий ахборот воситалари расмийларга таяниб, сайтлар «миллий хавфсизлик нуқтаи назаридан» блокланганини хабар қилишди. Дипкенинг айтишича, айнан шу нарса уни Ҳиндистонга қайтишга ундаган.

«Ўз ҳукуматим томонидан миллий хавфсизликка таҳдид деб аталганимда, Ҳиндистонга қайтишга қарор қилдим. Бу менга жуда қаттиқ ботди. Чет элда бўлганимда ҳукуматим мени қўллаб-қувватлаши керак эмасмиди?» деди у.

«Миллий хавфсизликка таҳдид эмаслигимни кўрсатиш учун ватанимга қайтишим керак деб қарор қилдим. Мен ватанимни яхши кўраман, фақат сиз [ҳукумат] хоҳлаган тарзда эмас».

Суварак намойишлари Моди ҳукумати сўнгги йилларда дуч келган энг йирик оммавий ғалаёнлардан бири бўлди

Ортга қайтиш осон қарор эмас эди. Сўнгги йилларда ҳукуматни танқид қилган фаоллар ва журналистлар полиция сўроқлари, суд ишлари ва баъзи ҳолларда қамоқ жазосига дуч келишди.

Дипкенинг айтишича, у маслаҳатлашган адвокат унга қайтмасликни тавсия қилган ва расмий айблов ёки судсиз ҳибсда сақлашга рухсат берувчи Миллий хавфсизлик тўғрисидаги қонун (NSA) бўйича ҳибсга олиниши мумкинлигидан огоҳлантирган. Ҳукумат тизимли равишда ўч олиш чоралари кўрилаётганини инкор этиб келади, бироқ таъқибдан қўрқиш сақланиб қолмоқда.

«Яширмайман. Қўрққандим. Агар Ҳиндистонга қайтсам, ҳаётим ўзгариб кетиши ҳақида ўйлаб, ухлай олмаган тунларим бўлди. Аммо АҚШда ўтирсам, "Суварак халқ партияси"га эргашган шунча одам ўзларини алдангандек ҳис қилишади — "у Ҳиндистонга келмади, шунчаки АҚШда яшириниб ўтирди" дейишади», деди Дипке.

Унинг оиласи ҳам хавотирда эди.

«Онам телефонда гаплашаётганда йиғлаб юборди. У: "Нега орқага қайтяпсан? Сени қамоққа тиқишлари ёки сенга ҳужум қилишлари мумкин", деди. Мен унга энди орқага чекина олмаслигимни, чунки одамлар устимдан кулишини айтдим».

Суварак намойишлари Моди ҳукумати тўқнаш келган биринчи йирик ғалаён эмас эди. 2019 йилда баҳсли фуқаролик қонунига қарши ва 2020 йилда қабул қилинган фермерлик қонунларига қарши минглаб одамлар норозилик билдиришган.

Ушбу ҳаракатлар ҳукумат тарафдорлари томонидан кўпинча муайян диний ёки сиёсий манфаатларга хизмат қилувчи ёки Ҳиндистон обрўсига путур етказишга қаратилган ҳаракатлар сифатида талқин қилинган.

Бироқ, суварак намойишларини худди шу тарзда рад этишга бўлган уринишлар бир неча сабабларга кўра камроқ муваффақият қозонди.

Ҳиндистоннинг кучли иқтисодий ўсишига қарамай, таълим ва иш ўринлари ёш ҳиндистонликлар учун асосий ташвиш бўлиб қолмоқда. Ҳукуматнинг яқинда эълон қилган ҳисоботида айтилишича, битирувчиларнинг атиги 8 фоиздан кўпроғи ўз малакасига мос келадиган иш топади. Олий маълумотлилар ўртасидаги ишсизлик даражаси 29,1 фоизни ташкил этади — бу ҳеч қачон мактабга бормаган одамларга қараганда тўққиз баравар юқори.

Ва 12 йилдан ортиқ ҳокимиятда бўлганидан сўнг, Моди ҳукумати 2020 йилдагидан фарқли ўлароқ, ҳокимиятга қарши кайфиятга дуч келмоқда.

Аммо, энг муҳими, CJP кенг оммани жалб қила оладиган муаммога ҳам қўл урди.

Кампания бошланган вақтда, имтиҳон саволлари сизиб чиққанидан кейин миллий тиббий кириш имтиҳони бекор қилинди. Бу можаро талабалар ва ўрта синф оилаларига қаттиқ таъсир қилиб, диний ва каставий чегаралардан ошиб ўтди. Бунинг оқибатида 20 дан ортиқ талаба ўз жонига қасд қилгани хабар қилинди.

Дипкенинг айтишича, саволлар сизиб чиқишига эътибор қаратиш тактик танлов эмас, балки CJP билан боғланган талабаларга жавоб эди.

«Мен ҳар куни камида юзта обуначи билан гаплашардим ва уларнинг аксарияти имтиҳон саволлари сизиб чиққанидан шикоят қилишарди. Бунинг атрофида жуда катта норозилик бор эди», деди у.

Дипкенинг айтишича, CJP ҳозирда ҳокимият тепасидагиларни жавобгарликка тортишга интилувчи босим гуруҳига айланган

CJP биринчи марта 6 июнь куни Деҳлидаги Жантар Мантарда намойиш ўтказганда, оломон юзлаб одамлардан иборат эди, аммо бу жойларда жиддий ҳаракат сифатида кўриниш учун жуда кичик эди.

«Аммо биз қанчалик узоқ ўтирсак, одамлар бизга шунчалик кўп ишона бошладилар», деди Дипке. У фаол Сонам Вангчукнинг 26 кунлик очлик эълон қилиши ҳаракатга куч бағишлаганини айтади.

Кейин бурилиш нуқтаси келди.

20 июль куни намойишчилар парламент томон юриш қилмоқчи бўлганларида, полиция ва ҳарбийлаштирилган кучлар уларни тарқатиб юбориш учун кўздан ёш оқизувчи газ, калтаклар ва ўқ отар қуроллардан фойдаланди. Ўнлаб намойишчилар яраланди; ҳукуматнинг билдиришича, ўнлаб полиция ходимлари ҳам жароҳатланган.

Ёш намойишчиларга нисбатан куч ишлатилгани акс этган суратлар қўллаб-қувватлаш тўлқинини келтириб чиқарди. Жантар Мантарга минглаб одамлар кела бошлади ва намойишлар бошқа шаҳарларга ҳам тарқалди.

Мухолифат партиялари CJP’ни қўллаб-қувватлашди. Уларнинг етакчиларидан нега талабалар муаммоларини қатъийроқ кўтариб чиқмаганини сўраган-сўрамагани ҳақидаги саволга Дипке йўқ деб жавоб берди.

«Бу мен биринчи марта намойиш ташкил қилишим эди, шунинг учун улар бизни қўллаб-қувватлаш учун чиқишганидан миннатдор эдим».

Ҳукумат тўсатдан ўзини ҳимоя қилиш позициясида кўрди. Кетма-кет икки кеча Моди мамлакат ёшларига мурожаат қилиб, имтиҳон саволлари сизиб чиқишига алоқадор бўлганларга нисбатан қаттиқ чоралар кўрилишини айтган видеоларни эълон қилди. Аммо улар янада каттароқ норозиликка сабаб бўлди, чунки у намойишчилар хоҳлаган нарсани: таълим вазири Дҳармендра Прадҳаннинг истеъфосини таклиф қилмаётган эди.

Яқинда бўлиб ўтган минтақавий сайловларда муҳим рол ўйнаган BJP’нинг катта раҳбари Прадҳаннинг истеъфога чиқишга мажбур бўлишини тасаввур қилиш қийин эди.

Бироқ, 25 июль куни у «миллатга қарши кучлар вазиятдан фойдаланиб қолмаслигини таъминлаш учун» истеъфога чиқди.

Моди ҳукумати бундан олдин ҳам чекинган эди — энг эътиборлиси, 2021 йилда бир йиллик намойишлардан сўнг учта фермерлик қонунини бекор қилган эди. Аммо бу чекиниш ҳайратланарли даражада тез содир бўлди, бунга атиги бир неча ҳафта олдин деярли ҳеч ким танимайдиган одамлар бошчилигидаги ҳаракат сабаб бўлди.

Бу хабар етиб келганда Дипке намойиш майдонидаги саҳнада эди. У тиз чўкди, кейин сакраб туриб, муштини ҳавога кўтарди ва бақирди: «Биз буни уддаладик».

Хавфсизлик кучлари 20 июль куни — CJP’нинг парламентга юриши куни оломонни тарқатиш учун калтаклар, кўздан ёш оқизувчи газ ва сув пуркагичлардан фойдаланди

Энди ўша лаҳзанинг ҳаяжони босилгач, CJP қийинроқ саволларга дуч келмоқда — айниқса, қўлга киритилган эътиборни қандай сақлаб қолиш керак.

Унинг сўнгги кампанияси Ҳиндистоннинг қишлоқ жойларидаги давлат мактабларидаги шароитларга қаратилган.

«Мен эришмоқчи бўлган нарсам — Ҳиндистон қишлоқларидаги болалар ҳеч бўлмаганда муносиб таълим олишлари керак», деди Дипке Маҳараштранинг Ҳинголи туманидаги мактабга ташрифи чоғида.

Мактабда қизлар учун ҳожатхона йўқ эди ва тушлик тайёрлаш учун муддати ўтган озиқ-овқат пакетларидан фойдаланилаётган эди. Бошқа бир мактабда эса поллар, деворлар ва шифтлар ёрилиб кетган эди.

Кампания маълум даражада эътиборни тортди, аммо у пухта режалаштирилган миллий ҳаракатдан кўра кўпроқ вазиятга қараб ташкил этилгандек туюлади ва CJP ҳали ҳам тарқоқ босим гуруҳига ўхшайди — Дипкенинг айтишича, бу атайлаб қилинган.

«Одамлар сиёсатни фақат сайловлар ва сиёсий партиялар билан чеклаб қўйишган. Биз бундан нарига ўтишни хоҳлаймиз», деди у.

«Биз бу ерда одамлар ўз ҳуқуқларини, бурчларини ва қайси партия ҳокимиятга келишидан қатъи назар, ҳукуматни қандай қилиб жавобгарликка тортишни тушунадиган маданий ўзгариш учун йиғилганмиз».

CJP’нинг сўнгги кампанияси Ҳиндистон қишлоқларидаги давлат мактабларининг аҳволига қаратилган

Ҳаракат қайси муаммоларни ҳал қилишни танлаётгани борасида ҳам саволлар мавжуд.

Дипке — далит, яъни бир вақтлар тегиниш тақиқланган деб ҳисобланган ва Ҳиндистоннинг қатъий касталар иерархиясининг энг қуйи поғонасига қўйилган жамоадан. Қуйи касталар учун иш ва таълимдаги квоталар ҳамон чуқур ихтилофли масала бўлиб қолмоқда.

Сўнгги ўн йилликда Ҳиндистонда исломофобия кучайгани ва диний бўлинишлар кенгайгани ҳам кузатилди.

Баъзи танқидчиларнинг айтишича, CJP ҳинду тарафдорларини йўқотиб қўйишдан қўрқиб, мусулмонлар ва қуйи кастадаги ҳиндистонликларга таъсир қилувчи баҳсли масалалардан қочмоқда. Дипке буни рад этади.

«Жантар Мантарда мен "Жай Бҳим" деб ҳайқирганимда, минглаб бошқа одамлар менга эргашганидан жуда хурсанд бўлдим», деди у далитлар рамзи Б.Р. Амбедкар билан боғлиқ шиорни назарда тутиб. «Биз шунингдек, "Ҳинду-мусулмон сиёсати энди ишламайди" деб ҳам ҳайқираётган эдик».

Ҳозирча энг катта савол — CJP уни миллий миқёсда машҳур қилган фавқулодда ғазаб тўлқинини бардавом нарсага айлантира оладими-йўқми.

Тўсатдан ижтимоий ҳаётга кириб қолган, ўзини интроверт деб таърифлайдиган Дипке учун бу синов жуда шахсийдир.

«Мен куннинг катта қисмини хонамда ёлғиз ўтказишни афзал кўрадиган одамман», деди у.

«Аммо ҳозир мен бу ҳаракатни тирик сақлаб қолиш ва уларнинг бизга билдирган ишончини оқлаш учун юзлаб одамлар орасидаман ва қўлимдан келганини қиляпман».