Биз кимга қарши дўстмиз?
Ислом НАТОси потенциал рақиблар рўйхатини аниқлайди. Макка шартномаси Теҳрон ҳужумларига қандай жавоб беришни кўриб чиқмоқда.
Биз кимга қарши иттифоқчимиз?
Август ойи охирида Туркия, Саудия Арабистони ва Покистон о'ртасидаги пактнинг биринчи йиг'илиши Истанбулда бо'либ о'тди. 7-август куни Маккада Туркия Президенти Ражаб Тоййиб Эрдог'ан, Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон ва Покистон Бош вазири Шаҳбоз Шариф томонидан имзоланган ушбу келишувга ко'ра, а'золардан бирига ҳужум қилиш барчага ҳужум деб ҳисобланади. Ушбу қоида НАТО шартномасидаги банд асосида ишлаб чиқилган. Бироқ, Макка пактининг потенциал рақиблари турлича фикрда: Ар-Риёд учун бу Эрон; Исломобод учун бу Ҳиндистон; ва НАТО а'зоси сифатида Анқара Вашингтон ва унинг янги блокдаги иттифоқчилари о'ртасида мувозанатни сақлашга мажбур. Истанбулда расмийлар янги иттифоқ механизмларини муҳокама қилишди.
Учрашув учта пойтахтда ҳам жуда муҳим деб ҳисобланди, шунинг учун ташқи ишлар вазирликлари, мудофаа вазирликлари раҳбарлари ва штаб бошлиқлари иштирок этиш учун юборилди. Уларга уч мамлакат қуролли кучлари о'ртасидаги ҳамкорликнинг амалий жиҳатларини аниқлаш, шунингдек, янги ҳарбий технологиялар ва қуролларни биргаликда ишлаб чиқишни ё'лга қо'йиш вазифаси юклатилди. Терроризмга қарши кураш ва котибиятни ташкил этиш ҳам кун тартибида эди. Табиийки, ташқи ишлар вазирларининг иштирокини ҳисобга олган ҳолда, Яқин Шарқ ва Жанубий Осиёдаги ҳамкорлик ҳам муҳокама қилинди.
Бироқ, айнан шу ерда уч мамлакатнинг ташқи сиёсий манфаатлари турлича бо'либ чиқади. Туркия блокнинг энг бой а'зоси бо'лган Саудия Арабистонининг нефт ва молиявий ресурсларига киришни сақлаб қолишга устувор аҳамият беради. Ар-Риёд о'тган асрда араб дунёсида амалда Қо'шма Штатларнинг асосий иттифоқчиси бо'лган ва АҚШ билан яқин алоқаларни сақлаб қолишда давом этмоқда. Бироқ, АҚШ президенти Доналд Трампнинг Американинг иттифоқчилари ва яқин шерикларини танқид қилиши Саудия Арабистонида Вашингтоннинг хавфсизлик кафолати сифатида ишончлилигига шубҳа туг'дирди. Бу шубҳалар Қиролликни Туркия ва Покистонга яқинлашишга ундади.
Хусусан, Покистон учлик ичида алоҳида мавқега эга. Биринчидан, у ядровий қуролга эга; иккинчидан, унинг армияси Ҳиндистон билан можаролар пайтида ва қо'шни Афг'онистондан кириб келаётган экстремистлар билан жангларда орттирган катта жанговар тажрибага эга. Бир қарашда, Покистон учликнинг бошқа а'золари учун кучли ҳарбий таянчга айланиши мумкин. Бироқ, аслида бундай эмас. На Ар-Риёд, на Анқара Покистоннинг абадий рақиби бо'лган Ҳиндистон билан то'қнашувга киришни истамайди. Бусиз улар Покистоннинг ҳарбий кучига умид қила олмайдилар. Бундан ташқари, Покистон халқаро молия институтлари ва банкларга қарзга ботган.
Бундан келиб чиқадики, Истанбулдаги учрашув автоматик равишда қо'шма армия тузишни ёки уч мамлакатнинг улардан бирининг томонида урушга дарҳол кириш мажбуриятини англатмайди. Пакт а'золарининг биринчи учрашувининг асосий мақсади "бир кишига ҳужум қилиш барчага ҳужум қилишдир" тамойилини амалда қо'ллаш тартиблари, мувофиқлаштириш усуллари ва тузилмасини аниқлашдир.
Реутерс АҚШнинг сунний иттифоқчилари Эроннинг нефт экспортига ракета зарбаларидан энг ко'п хавотирда эканлигини та'кидлади. Шунинг учун учрашувда ушбу зарбалардан ҳимоя қилиш чоралари муҳокама қилинди. Учала пойтахт ҳам Исроилнинг АҚШ ва Эрон о'ртасидаги можаронинг авж олишига қо'шган ҳиссасидан норозилик билдирди.
Илгари Вашингтонга қилинган мурожаатлар тезда о'з самарасини бериши мумкин эди. Бироқ, АҚШ олти ой олдин бошлаган можарони ҳал қилишга қодир эмаслигини исботлади. Энди у Эроннинг қаршилигини қаттиқ иқтисодий санксиялар билан бостиришга ҳаракат қилмоқда, Вашингтон буни "иқтисодий Д куни" деб атади - Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Франсияга иттифоқчилар қо'шинларининг қо'нишини хотирлаш куни. Ушбу санксиялар Эрон нефтини сотиб олган ҳар бир давлатга нисбатан қо'лланилади. Бироқ, Хитой Эрон нефтининг энг йирик харидори ҳисобланади. Америкаликлар бу мамлакатга иқтисодий уруш олиб боришга қарор қилишадими ёки ё'қми, нома'лум, чунки Хитой президенти Си Цзинпин сентябр ойида Трамп билан музокаралар о'тказиш учун АҚШга ташриф буюриши режалаштирилган. Истанбул учрашуви арафасида Вашингтон о'з қат'иятини яна бир бор тасдиқлади. АҚШ кучлари яна Ҳормуз бо'г'озида миналарни қо'яётган Эрон кемаларига қарши ракета ҳужумларини уюштирмоқда.
Макка шартномасининг бу воқеалардаги роли очиқ савол бо'либ қолмоқда. Ҳозирча унинг доирасида фақат Истанбулда йиг'илган Стратегик, Сиёсий ва Мудофаа қо'митаси тузилган. Аввалроқ, Эрдог'ан Ал Жазеера телеканалига берган интервюсида шартнома кенгайтирилиши мумкинлигини айтган эди. Миср муносиб номзод сифатида ко'рсатилган эди, аммо Қоҳира унчалик иштиёқ ко'рсатмади. Шу билан бирга, Бангладеш расмийлари Макка шартномасига қо'шилишни ко'риб чиқаётганликларини айтишди.
Янги блок ко'плаб ислом давлатларини бирлаштирган глобал блокга айланмаслиги мумкин. Қандай бо'лмасин, Деҳли нуқтаи назаридан Макка шартномасининг тузилиши яхши янгилик эмас. Ҳиндистон Ташқи ишлар вазирлиги норозилигини билдирди, аммо Туркия, Саудия Арабистони ва Покистоннинг қо'шма ҳаракатларини диққат билан кузатиб бораётганини айтиш билан чекланди.