Аёллар учун энг хавфли мамлакатлар рейтинги эълон қилинди. Ўзбекистон нечанчи ўринда?

Аёллар учун энг хавфли мамлакатлар рейтинги эълон қилинди. Ўзбекистон нечанчи ўринда?

Георгетовн Институте фор Вомен, Пеасе анд Сесуритй ҳамда Осло Пеасе Ресеарч Институте томонидан тайёрланган 2025-2026-йилги индекс дунёнинг 181 та мамлакати ва иқтисодиётини аёллар фаровонлиги нуқтаи назаридан баҳолаган. Индексда мамлакатлар 0 дан 1 гача бўлган балл билан баҳоланади: балл қанчалик юқори бўлса, аёллар учун шароит шунчалик яхши ҳисобланади.

Тадқиқотда 13 та кўрсаткич ҳисобга олинади. Улар уч асосий йўналишга бўлинган:

* **инклюзия** — аёлларнинг таълим, бандлик, молиявий хизматлар, алоқа ва сиёсий ҳаётдаги иштироки;

* **адолат** — аёлларни қонуний жиҳатдан ҳимоя қилиш ва суд тизимидан фойдаланиш имконияти;

* **хавфсизлик** — оиладаги зўравонлик, жамоатдаги хавфсизлик ҳисси, аёлларга қарши сиёсий зўравонлик ва қуролли можароларга яқинлик.

**Энг қулай мамлакатлар: Шимолий Европа етакчилик қилмоқда**

2025-2026-йилги рейтингда Дания яна бир бор дунёда аёллар учун энг қулай мамлакат деб топилган. Мамлакат 0,939 балл билан 181 давлат орасида биринчи ўринни эгаллаган. Кучли бешликнинг барчасини Шимолий Европа давлатлари ташкил этади:

* Дания — 1-ўрин, 0,939 балл

* Исландия — 2-ўрин, 0,932 балл

* Норвегия — 3-ўрин, 0,924 балл

* Швеция — 3-ўрин, 0,924 балл

* Финляндия — 5-ўрин, 0,921 балл

Кейинги ўринларда Люксембург, Белгия, Нидерландия, Австрия ва Янги Зеландия жойлашган. Яъни рейтингнинг энг юқори ўнлигидаги барча мамлакатлар ривожланган давлатлар гуруҳига киради.

Бу мамлакатларнинг юқори ўринда туришига фақат аёлларнинг хавфсизлиги эмас, балки таълим ва бандликдаги имкониятлар, молиявий мустақиллик, сиёсий вакиллик, ҳуқуқий ҳимоя ва жамиятдаги хавфсизлик каби кўплаб омиллар таъсир қилади.

Бироқ юқори рейтинг ҳам мамлакатда аёллар билан боғлиқ барча муаммолар ҳал қилинганини англатмайди. Масалан, Финландия ВПС индексида юқори ўринда турганига қарамай, айрим хавфсизлик кўрсаткичларида бошқа ривожланган мамлакатлардан ортда қолади. Демак, индекснинг афзаллиги шундаки, у мамлакатни фақат битта мезон асосида эмас, балки бир вақтнинг ўзида 13 та кўрсаткич орқали баҳолайди.

**Аёллар учун энг оғир шароит қайси давлатларда?**

2025-2026-йилги ВПС Индех бўйича энг паст кўрсаткичга эга давлатлар:

* 181-ўрин — Афғонистон, 0,279

* 180-ўрин — Яман, 0,323

* 179-ўрин — Марказий Африка Республикаси, 0,362

* 178-ўрин — Сурия, 0,364

* 177-ўрин — Судан, 0,397

* 176-ўрин — Гаити, 0,399

* 175-ўрин — Конго Демократик Республикаси, 0,405

* 174-ўрин — Бурунди, 0,407

* 173-ўрин — Жанубий Судан, 0,411

* 172-ўрин — Мянма, 0,442.

Афғонистон бу рейтингда кетма-кет энг паст кўрсаткичлардан бирини қайд этиб келмоқда. 2025/26-йилги индексда мамлакатнинг бали атиги 0,279 бўлган. Таққослаш учун, биринчи ўриндаги Даниянинг кўрсаткичи 0,939. Яъни Дания ва Афғонистон ўртасидаги фарқ жуда катта. Ҳисобот муаллифлари Дания кўрсаткичи Афғонистондан уч баравардан кўпроқ юқори эканини қайд этади.

Индекснинг энг қуйи ўнлигидаги мамлакатларда вазиятга қуролли можаролар, сиёсий беқарорлик, аёлларнинг таълим ва меҳнат бозоридаги имкониятларининг чекланиши, ҳуқуқий ҳимоянинг заифлиги ҳамда зўравонлик хавфи каби омиллар катта таъсир кўрсатмоқда.

**Марказий Осиёда вазият қандай?**

Марказий Осиё давлатлари рейтингнинг ўрталарида жойлашган. Беш давлат ичида энг юқори натижани Қозоғистон, энг паст натижани эса Ўзбекистон қайд этган.

* 72-ўрин: Қозоғистон 0,722

* 74-ўрин: Туркманистон 0,720

* 84-ўрин: Қирғизистон 0,697

* 89-ўрин: Тожикистон 0,685

* 98-ўрин: Ўзбекистон 0,674

**Ўзбекистон — 98-ўрин....**

Ўзбекистон 181 мамлакат орасида 98-ўрин, 0,674 балл билан қайд этилган. Мамлакатда 25 ёшдан катта аёлларнинг ўртача таълим муддати 11,8 йил, 25–64 ёшдаги аёлларнинг бандлик кўрсаткичи эса 44,7 фоизни ташкил этади.

Аёлларнинг молиявий хизматлардан фойдаланиш кўрсаткичи 38,8 фоиз, мобил телефондан фойдаланиш кўрсаткичи 77 фоиз бўлган. Парламентдаги аёллар улуши эса 34 фоизга тенг.

Ҳуқуқий кўрсаткичларда Ўзбекистоннинг аёлларни дискриминациядан ҳимоя қилувчи қонунчилик бўйича бали 82,5ни ташкил этган. Суд тизимидан фойдаланиш ва ҳуқуқий ҳимояга эга бўлиш имконияти эса 1,8 балл билан баҳоланган.

Хавфсизлик бўйича индексда Ўзбекистон учун турмуш ўртоғи томонидан зўравонлик кўрсаткичи 11,2 фоиз, аёлларнинг ўз яшаш ҳудудида кечаси ёлғиз юришни хавфсиз деб ҳисоблаш кўрсаткичи эса 81 фоизни ташкил этган.

**Рейтингда яна бир қизиқ натижа: БАА 20-ўринда**

Индексдаги эътиборга молик натижалардан бири — Бирлашган Араб Амирликларининг 20-ўринни эгаллагани. БАА 0,872 балл билан Буюк Британия, Франсия, Испания ва АҚШ каби давлатлардан юқорида жойлашган.

АҚШ эса 31-ўринда, 0,840 балл билан қайд этилган. Япония 22-ўрин, Франсия ва Буюк Британия 23-ўрин, Германия 21-ўрин, Жанубий Корея эса 37-ўринни эгаллаган.

Бу натижалар рейтинг фақат “бой мамлакат = аёллар учун энг яхши мамлакат” деган оддий формулага асосланмаслигини кўрсатади. Чунки тадқиқот иқтисодий имкониятлардан ташқари қонун, адолат, хавфсизлик, зўравонлик, сиёсий иштирок ва можароларга яқинлик каби омилларни ҳам ҳисобга олади.

**Дунё бўйича вазият яхшиланмаяптими?**

Тадқиқотнинг энг хавотирли хулосаларидан бири — аёллар мавқейини яхшилаш борасидаги глобал тараққиёт секинлашиб, деярли тўхтаб қолганидир.

Индекс 2017-йилдан бери мунтазам тузиб келинади. 2025-2026-йилги ҳисоботда муаллифлар аёллар мақомидаги глобал ўсиш катта даражада турғунлашганини қайд этади. Шу билан бирга, дунёда қуролли можаролар кўпайиши аёллар хавфсизлигига жиддий таъсир кўрсатмоқда.

Ҳисобот маълумотларига кўра, 2024-йилда қарийб 676 миллион аёл қуролли можаро таъсирига учраган. Бу 2010-йилга нисбатан 74 фоизга кўп ва тарихдаги энг юқори кўрсаткич сифатида қайд этилган.

Шу сабабли “аёллар учун энг қулай мамлакат” тушунчасини фақат жиноятчилик даражаси ёки кўча хавфсизлиги билан ўлчаш тўғри эмас. Аёлнинг хавфсизлиги — унинг таълим олиши, ишлаши, даромад ва банк ҳисобига эга бўлиши, сиёсий қарорлар қабул қилишда иштирок этиши, қонун олдида тенглиги, зўравонликдан ҳимояланиши ва урушлардан холи муҳитда яшаши билан чамбарчас боғлиқ.