Асаддан кейинги тикланиш инқирозга юз тутар экан, сурияликлар кескин ошаётган нарх-наво билан курашмоқда

Сурияликлар нархларнинг кескин ошишига қарши курашмоқда: инқироз Асаддан кейинги тикланишга таҳдид солмоқда

Кўпчилик сурияликларнинг айтишича, сўнгги ikki йил ичида турмуш даражаси инқирози фонида уларнинг иқтисодий аҳволи ёмонлашган.

Ўтган ойда цела майдон ва кўчаларда норозилик намойишлари бошланиб кетди. Ҳукуматнинг ёнилғи нархини яна ошириш ҳақидаги қароридан ғазабга келган одамлар шиналарни ёқишди, йўлларни тўсиб қўйишди ва шиорлар айтишди. Бу Президент Аҳмад аш-Шараа ikki йил олдин ҳокимиятга келганидан бери ғазабнинг энг катта намоён бўлиши эди.

Сурия телеканалида чиқиш қилган бир киши ҳамон ҳукуматни қўллаб-қувватлашини, аммо аҳволи шу даражада ёмонлашганини ва ҳатто нон сотиб олишга қурби етмаётганини айтди. «Ростини айтсам, — деди бошқа бир фуқаро, — ҳар куни эрталаб бизни қандай янги қарор кутаётганидан қўрқадиган бўлиб қолдик».

Нархларнинг ошиши одамлар турмуш даражаси инқирозининг ёмонлашувида айблаётган бир қатор чора-тадбирларнинг энг сўнггиси бўлди. Кўплаб сурияликлар учун Шараа бошчилигидаги исёнчилар Президент Башар ал-Асадни ҳокимиятдан ағдариб, унинг оиласининг эллик йиллик шафқатсиз бошқаруви ва 13 йилдан ортиқ давом этган вайронкор фуқаролар урушига чек қўйганидан бери молиявий жиҳатдан ҳаёт қийинлашди.

Президентлик курсисига келган Шараа ўшандан бери Суриядаги ўтиш даврига ҳамда йиллар давомидаги нотўғри бошқарув, яккаланиш ва низолардан сўнг вайрон бўлган иқтисодиётни қайта тиклаш ҳаракатларига бошчилик қилмоқда.

Бунинг қийин кечишига ҳеч қачон шубҳа бўлмаган. Аммо Асаднинг ағдарилишини ва янги эркинликларни нишонлар экан, сурияликлар, балки хом хаёл билан, шароит тезда яхшиланишига умид қилишган эди. Бу содир бўлмади ва иқтисодиётнинг бошқарилиш усули кўпчиликнинг ҳафсаласини пир қилди.

Зарурий коммунал тўловлардан тортиб энг асосий маҳсулотларгача — деярли ҳамма нарсанинг нархи ошди. Кўпчилик ёнилғи нархининг кутилмаганда яна ошишини ҳукуматнинг мамлакат реаллигидан узилиб қолганининг исботи сифатида кўрди.

«Бизга айланма йўллар керак эмас. Ҳар куни янги айланма йўл қуришади. Одамлар сизнинг ёнингизда турди ва ҳамон сиз билан,» — деди яна бир намойишчи Шараага мурожаат қилиб, — «аммо бу нарса портлашга [олиб келади]».

Бир неча кун ўтиб, янги намойишлар ўтказиш чақириқлари фонида нархларни ошириш қарори бекор қилинди.

«Биз энди камроқ овқатланамиз. Ҳафтасига бир марта товуқ гўшти сотиб олишни ҳам йиғиштириб қўйдик», — дейди Фатима Солиҳ Ҳайд

Дамаск атрофидаги туманлардан бирида мен Фатима Солиҳ Ҳайдга унинг ҳафталик харидлари учун очиқ ҳаводаги бозорга ҳамроҳлик қилдим. 50 ёшли бу аёл оиласини боқишга ёрдам бериш учун фаррош бўлиб ишлайди.

«Биз жуда кўп азият чекдик», — деди у. Унинг эри бир йил ишсиз юрганидан сўнг яқинда сопол буюмлар фабрикасига ишга кирди. У бахтли кишилардан бири, чунки кўпчилик иш топишга қийналмоқда. Баъзи кўчаларда эркаклар бир кунлик иш таклиф қиладиган одамни умид қилиб тўпланишади; аксарият ҳолларда улар кутиб бекорга вақт ўтказишади.

Ҳокимиятни қўлга киритгандан бери ҳукумат тежамкорлик сиёсати доирасида узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган субсидияларни қисқартирди. Сурияликларнинг асосий озуқаси бўлган нон нархи ўн баравар ошди. Ёнилғи нархи энди халқаро ўртача кўрсаткичга тенглаштирилди, бу фермерларга босим ўтказиб, транспортни қимматлаштирди, баъзилар учун эса электр энергияси нархи бир неча юз фоизга ошди.

Бунга жавобан ҳукумат давлат сектори иш ҳақини, жумладан пенсияларни тўғрилади; табиийки, нархлар кўтарилишда давом этар экан, бу қўшимча тўловлар ўз қийматини йўқотди.

«Биз энди камроқ овқатланамиз. Товуқ гўштига ҳам, мол гўштига ҳам қурбимиз етмайди. Фақат сабзавот еймиз, лекин [улар ҳам] қиммат», — деди Фатима. «Иншааллоҳ [Худо хоҳласа] ҳамма нарса арзонлашади».

У гапираётганда, атрофимизга турли ёшдаги ўнга яқин одам тўпланди. Ҳеч ким унинг гапини инкор этмади. Бир кекса киши ҳам гўшт ейишни тўхтатганини айтди. 20 ёшлардаги бошқа бир йигит оиласи юрак хасталиги бор отасининг дори-дармонига энди пули етмаётганини сўзлаб берди. Бир ёш аёл тўрт фарзанди ва ўзи фақат ikki кунда бир марта тўйиб овқатлана олишини айтди.

68 ёшли пенсионер Марван Башурнинг айтишича, унинг ойлик маоши тахминан 90 долларни (70 фунт стерлинг) ташкил этади, бу давлат секторидаги энг кам иш ҳақидир. «Бу умуман етарли эмас», — деди у.

БМТ Тараққиёт дастурининг маълум қилишича, ўтган йили сурияликларнинг 90 фоизи қашшоқликда яшаган.

Марван кун кечириш учун қандай йўл тутаётганини тушунтирди.

«Баъзан қарз оламан, баъзан уйимдаги буюмларни сотаман», — деди у, — «мисол учун, эски қозон ёки ҳеч қачон ишлатмаган ликопчаларимизни, бизга совға қилинган нарсаларни. Ҳатто мебелни ҳам сотишга мажбур бўлдим».

Бошқа босимлар ҳам бор. Кўплаб сурияликлар сингари, Марван ҳам илгари ёрдам агентликларига таянган. Аммо молиялаштириш қисқаргани сабабли ташкилотлар хизматларни қисқартиришга мажбур бўлгани учун бу манба у учун ёпилди.

Сурия ҳам АҚШ ва Эрон ўртасидаги уруш таъсиридан четда қолгани йўқ. Ҳукуматнинг билдиришича, норозиликларга сабаб бўлган ёнилғи нархининг ошишига қисман ушбу низо сабабли энергетика бозорларидаги босим ҳам сабаб бўлган.

Мен 63 ёшли бошқа бир пенсионер Набил ал-Ремҳеин билан учрашдим. Унинг вояга етган тўрт фарзандининг ҳеч бири иш топа олмаган. «Биз ҳозир кунига фақат бир маҳал овқатланаяпмиз. Бу фожиа», — деди у. Унинг юзи ҳорғин кўринарди. «Фақат мен эмас. Бутун аҳоли шу аҳволда. Ҳаммамиз очмиз... Ошиб бораётган харажатлардан бўғиляпмиз».

Набил мени тор кўчалар ва камтарона бинолардан иборат камбағал маҳаллада жойлашган уйига олиб борди. У ерда унинг аёли билан учрашдим. У уй ишларини қоронғида қилаётган эди.

«Электр энергияси тўловидан қўрқаман», — деди Набил. «Биз уйни ёритишни қисқартирдик ва музлатгични ҳам кунига тахминан беш соатга ўчириб қўямиз».

Шунга қарамай, уларнинг охирги квитанцияси оила даромадининг учдан бир қисмини ташкил этди. У бу тўловни амалга оширмаган.

Лондондаги Chatham House таҳлил марказининг суриялик шарҳловчиси ва консультант-тадқиқотчиси доктор Ҳайд Ҳайднинг айтишича, «аҳолининг салмоқли қисми» Асад ағдарилишидан олдингига қараганда ёмонроқ аҳволда.

Иқтисодий инқироз, деди у менга, ҳукумат учун «энг хавфли муаммолардан бири» эди ва бунинг бир қисмига ҳукуматнинг ўзи сабабчи бўлган.

«[Инқирознинг] бир қисми [молиявий] ресурсларнинг етишмаслиги ва собиқ режим томонидан қолдирилган мерос билан боғлиқ», — деди у.

«Аммо бу, шунингдек, [Сурияни] либерал ва эркин бозор иқтисодиёти томон етаклаётган, одамларга бўлган таъсирини ҳисобга олмайдиган янги сиёсатнинг бевосита таъсиридир».

Сурия Иқтисодиёт ва саноат вазирлиги матбуот котиби менга интервью бериш учун ҳеч ким йўқлигини айтди.

Шараа, албатта, баъзи муҳим ютуқларга эришди.

Асад даврида киритилган халқаро санкциялар бекор қилинди ва АҚШ мамлакатни терроризмни ҳомийлик қилувчи давлатлар рўйхатидан чиқарди.

Хавфсизлик беқарор ва хавотир манбаи бўлиб қолмоқда, аммо мамлакат барқарорроқ туюлмоқда.

Президент ўз ҳокимиятини мустаҳкамлашда давом этмоқда ва шу йил бошида ресурсларга бой шимоли-шарқни курдлар бошчилигидаги қуролли кучлардан қайтариб олди. (Дурзийлар ҳамон жанубдаги ўзлари мухтор давлат тузмоқчи бўлган ҳудудларни назорат қилмоқда; Израиль жануби-ғарбнинг бир қисмини эгаллаб турибди.)

Аммо ҳақиқий иқтисодий тикланиш ҳали содир бўлгани йўқ. Ярим миллион одамнинг ёстиғини қуритган ва аҳолининг ярмини уй-жойсиз қолдирган урушдан сўнг Суриянинг гоҳ жойлари ҳамон вайронага айланиб ётибди.

Ижара ҳақини тўлашга қурби етмай, кўплаб оилалар қисман вайрон бўлган биноларда яшамоқда. Жаҳон банкининг билдиришича, қайта қуриш харажатлари 216 миллиард долларга баҳоланмоқда ва хорижий ёрдам ҳамда инвестицияларсиз сурияликларнинг қайта қуришни амалга ошириши мумкин эмас.

Парижда жойлашган "Сирсле оф Араб Эсономисц" мустақил таҳлил маркази раҳбари, суриялик иқтисодчи Самир Аитанинг айтишича, инқироз «ҳукумат томонидан кутишларни тўғри бошқармаслик ва хом хаёлларни пайдо қилиш сиёсатининг комбинациясидир».

Келажак ҳақида қандай фикрда эканини сўраганимда, у шундай деди: «Буни давом эттириб бўлмайди. Агар улар ўзгармаса, хаос юзага келишидан қўрқаман».

Йиллар давомидаги низолардан чарчаган сурияликлар, деярли ҳеч қандай танловсиз қолган бўлсалар-да, умид қилишда давом этмоқдалар.

Такси ҳайдовчиси Абу Маҳмуд менга шундай деди: «Улар мамлакатни хонавайрон аҳволда қабул қилиб олишди, шунинг учун одамлар сабр қилишлари керак. Ҳамма нарса бир кечада бўлиб қолмайди».