АҚШ Ўзбекистонда кичик ядровий реакторлар технологияларини илгари сурмоқда

**АҚШ Ўзбекистонда кичик ядровий реакторлар технологияларини илгари сурмоқда**

Америка Қўшма Штатлари Ўзбекистонда Американинг кичик модулли ядровий реакторларини жорий этиш, шунингдек, мамлакатнинг электр ва газ тақсимлаш тармоқларини янгилаш бўйича иш олиб бормоқда. Бу ҳақда АҚШ давлат котиби Марко Рубио Президент Шавкат Мирзиёев иштирокида ўтказилган Америка-Ўзбекистон бизнес ва инвестиция кенгаши йиғилишида маълум қилди.

«Биз Американинг кичик модулли реакторларини жорий этмоқдамиз ҳамда Ўзбекистоннинг электр тармоқлари ва газ тақсимлаш тизимини модернизация қилмоқдамиз, шу орқали ҳукуматга энергияга бўлган шиддат билан ортиб бораётган талабни қондиришга ёрдам бермоқдамиз», — деди Марко Рубио.

Давлат котиби айнан қайси кичик модулли реактор лойиҳалари ҳақида гап кетаётгани, уларни амалга оширишга қайси Америка компаниялари жалб қилиниши мумкинлиги ва тегишли музокаралар қайси босқичда эканига аниқлик киритмади.

Бироқ 2025 йил ноябрь ойида Атом энергияси агентлиги («Ўзатом») директори Азим Аҳмедхаджаев «Газета»га Ўзбекистонда «жаҳон атом энергетикасининг энг илғор сафида» турган кичик ядровий реакторлар бўйича Америка технологияларини кўриб чиқишга тайёр эканликларини маълум қилган эди. Унинг сўзларига кўра, мамлакат атом энергетикасида ҳамкорлик ва технологияларни диверсификация қилишни давом эттирмоқда.

«Президент Шавкат Мирзиёевнинг 4−6 ноябрь кунлари АҚШга ташрифи давомида ушбу келишувлар янада ривожлантирилди. Биз Американинг кичик модулли реакторлар технологияларини, хусусан, Holtec, GE Hitachi ва NuScale каби компанияларнинг сертификатланган лойиҳаларини ўрганишга қизиқишимизни тасдиқладик. Ушбу ишланмалар бугунги кунда жаҳон атом энергетикасининг энг илғор сафида жойлашган», — деб таъкидлади Аҳмедхаджаев.

АҚШ Давлат департаменти 7 ноябрь куни Вашингтонда Ўзбекистон ва АҚШ президентлари Шавкат Мирзиёев ва Дональд Трамп ўртасидаги музокаралар якунлари бўйича эришилган қатор келишувлар тафсилотларини эълон қилди. Улар орасида Ўзбекистоннинг Америка энергетика компанияларидан кичик ядровий модулли реакторларни сотиб олиш мажбурияти ҳам кўрсатилган эди.

«Ўзатом» матбуот хизмати Ўзбекистонда бундай мажбурият йўқлигини маълум қилди.

Ҳамкорликнинг яна бир йўналиши сифатида Рубио юқори технологияли саноат тармоқлари учун зарур бўлган ўта муҳим минералларни қазиб олиш ва қайта ишлашни тилга олди.

«Биз Колорадо кончилик мактаби (Colorado School of Mines) каби ҳамкорлар билан биргаликда Ўзбекистоннинг муҳим минералларни қазиб олиш ва қайта ишлаш имкониятларини модернизация қилишга ёки модернизация қилишга ёрдам бериш билан бир вақтда, АҚШга ўта муҳим минералларни етказиб бериш занжири хавфсизлигини мустаҳкамламоқдамиз», — деди у.

Давлат котибининг сўзларига кўра, Вашингтон стратегик хомашё етказиб беришни диверсификация қилишдан ҳам, Ўзбекистоннинг қайта ишлаш қувватларини ривожлантиришдан ҳам манфаатдор.

Алоҳида равишда у илмий-технологик ҳамкорликка, жумладан кванта технологиялари соҳасидаги алоқаларга тўхталиб ўтди.

Рубио Далласдаги Техас университетининг (University of Texas at Dallas) Самарқанд квант маркази билан ҳамкорлигини мисол қилиб келтирди.

Давлат департаменти раҳбарининг сўзларига кўра, АҚШ Тошкентдаги IT Park рақамли тадбиркорларини ҳам қўллаб-қувватлаб, иловалар ишлаб чиқувчиларга сунъий интеллектнинг илғор технологиялари учун Америка чиплари ва моделларидан фойдаланиш имкониятини тақдим этмоқда.

Шу билан бирга, Рубио Америка администрацияси фойдаланаётган терминология ҳақида ҳазил қилди.

«Мен буни „суперинтеллект“ деб аташим керак, чунки президент Трамп фармон имзолади, унга кўра бундан буён биз буни сунъий интеллект эмас, балки суперинтеллект деб атаймиз. Шунга кўра „суперинтеллект“ — ва бу бизга маъқул», — деди давлат котиби.

Марко Рубио авиация соҳасидаги ҳамкорликни ҳам тилга олди. Унинг сўзларига кўра, Американинг Boeing ва GE Aerospace компаниялари Ўзбекистон йўловчи самолётлари учун двигателлар ва бутловчи қисмлар етказиб бермоқда ҳамда мутахассисларни ўқитмоқда.

«Биргина ўтган йилнинг ўзида Boeing компанияси Uzbekistan Airways’га 22 та кенг фюзеляжли 787 Dreamliner самолётини сотди», — деб эслатди у.

Давлат котиби мамлакатлар ўртасидаги инвестициявий ҳамкорлик икки томонлама ривожланаётганини таъкидлади.

«Ва бу иккала йўналишда ҳам ишламоқда. Тарихда илк бор АҚШ ҳудудида Ўзбекистон ишлаб чиқариши пайдо бўлади. AKFA Group Кентукки штатининг Боулинг-Грин шаҳрида 80 млн доллар инвестиция киритиб, узоқ муддатли саноат иштирокини яратиш ва Америка алюминий саноатини янада ривожлантиришга ҳисса қўшиш мажбуриятини олди», — деди Рубио.

Унинг сўзларига кўра, энергетика, робототехника, молиявий технологиялар, кончилик тармоғи ва қишлоқ хўжалигида кейинги ҳамкорлик учун имкониятлар сақланиб қолмоқда.

«Бироқ Америка-Ўзбекистон бизнес муносабатларининг кейинги даврига бошчилик қиладиган инсонлар ҳозир ушбу залда ўтирибди», — деди давлат котиби.

Марко Рубио АҚШнинг Марказий Осиё мамлакатлари билан иқтисодий ҳамкорлиги истиқболларига катта оптимизм билан қарашини билдирди.

«Мен Марказий Осиёда бизнес ва иқтисодий ўсишнинг келажагига катта оптимизм билан қарайман. Биз ўз томонимиздан компанияларингиз ривожланиши ва ўсиши мумкин бўлган меъёрий ва тижорат пойдеворини қўйиш учун зарур бўлган барча ишларни қилмоқдамиз», — дея хулоса қилди у.

Эслатиб ўтамиз, 19 октябрь куни АҚШ давлат котиби Марко Рубио Самарқандга ташриф буюрган эди. У Президент Шавкат Мирзиёев билан музокаралар ўтказди ва C5+1 форматида Марказий Осиё мамлакатлари ташқи ишлар вазирлари билан учрашувларда иштирок этди.

Давлат котиби АҚШ ва минтақа мамлакатлари ўртасида миллиардлаб долларлик шартномалар тузилиши мумкинлигини маълум қилди. Ҳамкорликнинг устувор йўналишлари қаторида у ўта муҳим минераллар, Транскаспий транспорт йўналиши ва технологик сектор учун мутахассислар тайёрлашни айтиб ўтди.

Америка-Ўзбекистон бизнес ва инвестициялар бўйича кенгаши йиғилишида Ўзбекистон Президенти ва унинг администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева америкалик инвесторларга тушунарли ва олдиндан тахмин қилиш мумкин бўлган иш шароитларини ваъда қилишди. Рубио, шунингдек, АҚШ маъмурияти Жексон-Вэник тузатишини бекор қилишни қўллаб-қувватлашини, бироқ якуний қарор Конгрессга боғлиқлигини маълум қилди.