АҚШ нега қатл гуруҳларини қайтармоқда
Тиббиёт мутахассислари ва ўлим жазосини ўрганувчиларнинг таъкидлашича, ҳар бир усул хато бажарилиши ва кучли оғриқ келтириб чиқариши мумкин.
АҚШ нега отув отрядларини қайтармоқда?
АҚШ Мудофаа вазири Пит Ҳегсет ҳарбийлар Нидал Ҳасаннинг отув отряди томонидан қатл этилишини тўғридан-тўғри эфирда намойиш этишини айтганидан сўнг, Америкада ўлим жазоси яна эътибор марказига тушди.
Собиқ ҳарбий психиатр 2009 йилда Техасдаги Форт-Ҳуд ҳарбий базасида 13 нафар қуролсиз америкалик аскарни ўлдирган эди.
Агар қатл амалга оширилса, бу АҚШ армияси томонидан 1945 йилдан бери отув отрядининг биринчи марта қўлланилиши бўлади. Ушбу усул бир нечта штатларда ўлим жазосини ижро этиш учун аллақачон рухсат этилган.
Бу эълон синфдошини ўлдирганликда айбдор деб топилган аёл — Криста Пайкнинг муваффақиятсиз чиққан ўлимга олиб келувчи инъекция орқали қатл этилиши ортидан янгради.
Пайк касалхонага олиб борилган ва муваффақиятсиз уринишдан сўнг соғайиб, 10 кундан кейин яна қамоқхонага қайтарилган, дейди унинг адвокатлари.
Муваффақиятсиз қатллар бўйича хавотирлар ортиб бораётгани — ва федерал даражада ўлим жазоси яна қўллаб-қувватланаётгани сабабли — АҚШ ҳам янгироқ, ҳам эскироқ қатл усулларига, жумладан отув отрядлари, электр курси ва газ камерасига мурожаат қилмоқда.
Ўлимга олиб келувчи инъекция 1982 йилда Техасда жорий этилганидан бери у АҚШда қатл этишнинг энг кенг тарқалган усулига айланди. Ўлим жазосига қарши ёки уни қўллаб-қувватламайдиган нотижорат таҳлил маркази — Ўлим жазоси бўйича ахборот маркази маълумотларига кўра, охирги 50 йил ичида жами 1 683 та қатлдан 64 таси муваффақиятсиз кечган, шу жумладан 51 таси ўлимга олиб келувчи инъекция билан боғлиқ.
Қатлларни амалга оширишдаги қийинчиликлар, баъзилар томонидан инсонга зид муносабат деб қаралган ҳолатлар атрофидаги норозиликлар билан бир қаторда, мулозимларни одамларни ўлимга маҳкум этишнинг бошқа йўлларини излашга мажбур қилди. Аммо қатлларни ўрганувчи тиббиёт мутахассислари ва тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, АҚШда қўлланиладиган ҳар бир усул, айниқса хатолик юз берганда, кучли оғриқ келтириб чиқариши мумкин.
«Инсонлар қатлда иштирок этар экан, ҳар доим хатолик юз бериш эҳтимоли мавжуд», деди Ўлим жазоси бўйича ахборот маркази ижрочи директори Робин Маҳер.
Бир нечта тиббий ташкилотлар — жумладан, шифокорлар ва ҳамшираларнинг миллий ассоциациялари — ўз аъзоларига қатлларда иштирок этишни тақиқлайди. АҚШ шифокорларини ифодаловчи Америка тиббиёт ассоциациясининг билдиришича, улар «умид бор жойда ҳаётни сақлаб қалишга бағишланган касб» эгаларидир ва қатлларда ҳар қандай шаклда иштирок этиш уларнинг қасамёдига зиддир.
Биринчи марта 1982 йилда Техасда қўлланилган ўлимга олиб келувчи инъекция ҳозирда АҚШда энг кўп тарқалган қатл усули ҳисобланади ва кўплаб штатлар уни асосий усул қилиб белгилаган.
Жоржия штатининг Атланта шаҳридаги анестезиология ва хирургия профессори, доктор Жоэль Зивотнинг айтишича, штатлар ўлимга олиб келувчи инъекцияни қабул қилган, чунки у ташқаридан қараганда инсонни қатл этишнинг юмшоқроқ усули бўлиб туюлган.
«Бу асоссиз афсона эди», деди у.
Доктор Зивотнинг айтишича, дори воситалари баъзида ўпка шишига олиб келиши мумкин, бунда ўпка суюқликка тўлади ва чўкиб кетишнинг оғриқли ҳиссини пайдо қилади.
«Бу жуда даҳшатли ўлим усули — чўкиб ўлиш», деди у.
Бошқа ҳолатларда, одамларда Пайк каби тиббий муаммолар бўлиши мумкин — унда тромбоцитоз ва бошқа соғлиқ муаммолари бўлган, бу ҳақда адвокатлари огоҳлантирган эди — бу қатлни янада мураккаб ва оғриқлироқ қилиши мумкин.
Пайкнинг муваффақиятсиз қатли пайтида «жараён давомида унинг йиғлагани, инграгани ва баланд овозда нафас олгани эшитилиб турган», деди унинг адвокатлари.
Ўлимга олиб келувчи инъекцияларнинг тез-тез муваффақиятсиз чиқишига кўплаб сабаблар бор, аммо ўша муаммоларнинг баъзилари ҳамон сақланиб қолмоқда, деди Маҳер.
«Кўпинча қатллар ходимларнинг тайёргарлиги етарли бўлмагани, дори воситалари сифати ёмонлашгани, яроқлилик муддати ўтгани ёки нотўғри сақлангани сабабли ёки штатлар илгари ҳеч қачон қўлланилмаган турли дори комбинациялари билан тажриба ўтказаётгани учун муваффақиятсиз кечади», деди у.
Кўп ҳолларда жамоатчиликка ўлимга олиб келувчи инъекцияни амалга ошираётган одамлар ҳақида жуда кам маълумот берилади, чунки штатлар одатда улар қандай тайёргарликдан ўтганини ошкор қилмайди.
«Биз кўплаб ҳолатларда, афсуски, муваффақиятсиз қатлдан сўнг, бунга қатл ходимларининг етарли тажрибага ва тайёргарликка эга эмаслиги сабаб бўлганини аниқладик», деди Маҳер.
Ўлимга олиб келувчи инъекция дориларини олиш ҳам қийин, чунки кўпгина фармацевтика компаниялари қамоқхоналарга бу мақсадда дори сотишни хоҳламайди, чунки бу дорилар инсон ҳаётини сақлаб қалиш учун ишлаб чиқилган.
Ушбу қийинчиликлар сабабли баъзи штатлар янгироқ ва баҳсли қатл усулига — азот газига ўтмоқда.
Алабама ва Луизиана азот газидан фойдаланиб қатлларни амалга оширган биринчи штатлардир, гарчи Арканзас, Миссисипи ва Оклахома ҳам бунга рухсат беради.
Икки йил олдин Алабама штати Кеннет Юджин Смитга нисбатан 2022 йилда ўлимга олиб келувчи инъекция билан амалга оширилган муваффақиятсиз уринишдан сўнг, уни қатл этиш учун азот газидан фойдаланган эди.
25 дақиқалик қатл пайтида Смитга газ берилганда, у замбилда кучли томир тортишишлар билан талвасага тушган, деган эди ўшанда гувоҳлардан бири BBC’га.
Бу усул маҳкумни то у бўғилиб ўлгунича соф азот газидан нафас олишга мажбур қилиш орқали ишлайди.
Доктор Зивотнинг айтишича, газдан нафас олган одамларда баъзида тутқаноқ хуружлари кузатилади. Алабама 2024 йил январ ойида ушбу усулни жорий этганидан бери азот гази билан етти кишини қатл этди.
«Хар сафар бу курашиш, ҳаракатланиш ва тутқаноқ тутишининг даҳшатли томошаси эди», деди доктор Зивот.
Калифорниядаги Сан-Квентин қамоқхонасида мулозимлар 1993 йилгача баъзи одамларни қатл қилиш учун газ камерасидан фойдаланишган.
Баъзи штатлар янги усулларни синаб кўрган бўлса, бошқалари АҚШ мулозимлари одамларни қатл қилиш учун илгари фойдаланган энг эски йўллардан баъзиларини қайтарди.
Бу йил тўққизта штат электр курси орқали қатл этишни маъқуллади, Жанубий Каролина эса ундан асосий усул сифатида фойдаланмоқда.
Маҳернинг айтишича, ток уриши орқали қатл қилиш «муваффақиятсиз қатлларнинг даҳшатли тарихига эга» ва ундаги хатоликлар штатлар биринчи навбатда ўлимга олиб келувчи инъекцияни жорий этишининг сабабларидан бири бўлган.
1997 йилда Флоридада Педро Медина электр курсида қатл қилинаётганда унинг бошига ўт кетган.
«Унинг бутун бошини у томондан бу томонгача яхлит аланга қоплаб олди. Менда кимдир тириклайин ёқилаётгандек таассурот пайдо бўлди», деган эди унинг адвокати Майк Минерва Los Angeles Times нашрига кўра.
Бир пайтлар ҳарбий соҳада ва уруш пайтида жазо сифатида қўлланилган отув отрядлари ҳам инсон хатоларига ожиз эканини кўрсатди.
Микал Маҳди 2004 йилда хизматдан ташқари вақтда полиция офицерини ўлдирганини тан олганидан сўнг ўтган йили уч кишилик отув отряди томонидан қатл этилган эди. Аммо унинг адвокатларининг айтишича, унинг ўлими узоққа чўзилган, чунки ўқлар юрагига тегмай, жигари ва бошқа аъзоларига теккан.
Июль ойида Айдахо ўлимга олиб келувчи инъекциялар билан боғлиқ муаммоларга дуч келганидан сўнг отув отрядини асосий қатл усули сифатида қўллаган биринчи штат бўлди. Миссисипи, Оклахома, Юта ва Жанубий Каролина ҳам ушбу усулга рухсат беради.
Форт-Ҳуддаги ҳужумда Ҳасан томонидан етти марта ўқ еб, омон қолган АҚШ армиясининг собиқ сержанти Алонзо Лансфорд BBC’га отув отряди унинг ҳаётига чек қўйиш учун «муносиб» йўл бўлишини, чунки ўлимга олиб келувчи инъекция ва газ камераси унга «яхшилик қилиш» бўлишини айтди.
Дордан осиш 1890 йилларгача АҚШда асосий қатл усули бўлган ва Осиёнинг бир қанча мамлакатлари, жумладан Япония ва Сингапур ҳамон ундан фойдаланади. Аммо АҚШда «даҳшатли» тарихи сабабли ҳеч бир штат дордан осишга рухсат бермайди, деди Маҳер.
«Дордан осиш штатларда ирқий зўравонлик ва линч қилиш билан жуда даҳшатли тарзда боғланган», деди у. «Шу сабабли ҳеч бир штат дордан осишдан фойдаланмаяпти ёки бу усулни қўллашга рухсат бермаган».
Ўлим жазосининг тарафдори бўлган Трамп, Жо Байден администрацияси 2021 йилда федерал қатлларга мораторий жорий этганидан сўнг, 2025 йилда лавозимига қайтгач, федерал ўлим жазосини қайта тиклади.
«Ўлим жазоси Америка фуқароларига қарши энг мудҳиш жиноятлар ва ўлимга олиб келувчи зўравонлик ҳаракатларини содир этадиганларни тўхтатиб туриш ва жазолаш учун муҳим воситадир», деб ёзди унинг офиси ижрочи фармойишда.
Маҳернинг айтишича, Трамп ўлим жазосини қўллаб-қувватлашини билдира бошлаганидан бери штат қонун чиқарувчи органларида бошқа қатл усулларини маъқуллаш ва қайта рухсат бериш бўйича «анчагина фаоллик» кузатилди.
Трамп ўлим жазосини йирик миқдордаги наркотик сотувчилар, одам савдогарлари ва полиция ходимларини ўлдирган одамларга нисбатан ҳам кенгайтиришга чақирди. Охирги 50 йил ичида ўлимга маҳкум этилган барча маҳкумлар қотилликда айбдор деб топилган, гарчи илгари ўлим жазоси номусга тегиш айблови учун ҳам қўлланилган бўлса-да.
Журналистлар Пайкнинг муваффақиятсиз ўлимга олиб келувчи инъекцияси ўлим жазосида ўзгаришларга олиб келиши керакми-йўқми деб сўрашганда, Трамп тўғридан-тўғри жавоб бермади ва фақат қатл усули «жуда мураккаб бўлмаслиги керак» деди.