АҚШ Дания билан янги келишувга биноан Гренландияда иккита ҳарбий база қуради

АҚШ Дания билан янги келишувга биноан Гренландияда иккита ҳарбий база қуради

АҚШ, Дания ва Гренландия Арктика ҳудудида Вашингтонга иккита янги ҳарбий база қуришга рухсат берувчи, шу билан бирга Копенгагеннинг ушбу ҳудуд устидан суверенитетини қайта тасдиқловчи мудофаа шартномасини имзоладилар.

Нью-Йоркда БМТ Бош Ассамблеясида бўлиб ўтган имзолаш маросими олдидан АҚШ Президенти Дональд Трамп "биз зудлик билан тегишли жойларда йирик ҳарбий иштирокни ривожлантириш жараёнини бошлаймиз", деди.

Дания Бош вазири Метте Фредериксен ушбу келишув "АҚШ, Дания ва Гренландия учун", шунингдек, Европа ва Нато учун "яхши" эканини айтди, Гренландия Бош вазири Йенс-Фредерик Нильсен эса буни "ҳар томонлама фойдали" (вин-вин-вин) деб атади.

Шундан сўнг уч етакчи келишувни имзолади ва бу Арктика ҳудуди туфайли юзага келган бир йилдан ортиқ давом этган кескинликка чек қўйгандек бўлди.

Трамп миллий хавфсизликка оид хавотирларни рўкач қилиб, ушбу ярим мухтор Арктика ҳудудини "тортиб олиш" билан таҳдид қилган, бунда унинг стратегик мудофаа мавқеи ва минерал ресурсларини кўрсатган эди.

Унинг бу баёнотлари гренландияликлар, данияликлар ва Европа етакчиларининг ғазабини қўзитиб, улар қўшма баёнот билан чиқишди ва унинг сўзлари "трансатлантик алоқаларга путур етказади ва хавфли салбий оқибатларга олиб келиши мумкин"лигини билдиришди.

Ушбу келишув Дания ва АҚШ ўртасидаги 1951 йилги мудофаа шартномасини қайта кўриб чиқади ва янгилайди.

Янги пактга кўра, АҚШга "Нарсарсуак ва Местерсвигда қўшимча Мудофаа ҳудудини ташкил этишга рухсат берилади" — бу Гренландиянинг жануби ва шарқидаги жойларга тегишлидир.

Нарсарсуак — собиқ фуқаролик аэропорти ва Иккинчи жаҳон уруши давридаги базадир. У чуқур сувли йўлакка ва яқинда АҚШ ҳарбий муҳандислари томонидан кўздан кечирилган катта учиш-қўниш йўлагига эга, деб тасдиқлади АҚШ Шимолий қўмондонлиги BBC'га.

Местерсвиг пости эса узоқда жойлашган, анча кам ривожланган ва ундан Дания ҳарбий-денгиз кучларининг ит чаналари бўлинмаси фойдаланади.

Базаларнинг "тартиби ва техник тафсилотлари" ҳали тасдиқланиши керак ва келишувга биноан, барча томонлар томонидан келишилиши лозим.

Бу АҚШнинг хавфсизлик чоралари чекланмаган эмаслигини ва барибир Гренландия ҳамда Даниянинг розилигини талаб қилишини англатади.

Вашингтон ҳозирда Гренландиянинг шимоли-ғарбида Питуффик космик базасини бошқармоқда ва янги келишув АҚШга у ердаги "фаолиятини модернизация қилиш ва кенгайтириш" имконини беради.

Унда шунингдек, "Натога аъзо бўлмаган ҳеч бир давлатга Гренландияда ўз бошқариладиган ёки бошқарилмайдиган ҳарбий иншоотларини ташкил этишига йўл қўйилмайди, шунингдек, уларнинг Гренландияда ҳарбий кучларининг доимий бўлишига рухсат берилмайди", деб кўрсатилган.

Эндиликда Натога аъзо бўлмаган ҳарбийларга оролга кириш аниқ тақиқланган бўлса-да, иттифоқчи бўлмаган қўшинларга барибир киришга рухсат берилиши эҳтимолдан жуда йироқ эди.

Энг муҳими, ҳеч қандай ҳудуд АҚШга берилмайди ва келишув Даниянинг "суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини" ҳамда Гренландиянинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини тан олади.

Муайян даражада, бу Трампнинг Арктика оролини сотиб олиш ҳақидаги аввалги чақириқларидан сезиларли даражада чекинишни англатади.

Бироқ бу АҚШнинг янада кучлироқ ҳарбий иштирокини таъминлайди ва аввалги келишувни кенгайтиради. Баъзи америкаликлар учун бу тарихий ғалаба сифатида кўрилади.

Янги келишув ҳали Дания ва Гренландия парламентлари томонидан тасдиқланиши керак.

Ҳатто бир неча ойлик инқироздан кейин ҳам, сешанба кунги имзолаш маросимидаги муҳит сезиларли даражада кўтаринки ва самимий кўринди.

"Биз жуда яхши муносабатларга, хавфсиз муносабатларга эга бўламиз", деди Трамп.

"Бу Европа ва Қўшма Штатлар учун, ҳамма учун жуда ажойиб, Гренландия учун эса бу ақл бовар қилмайдиган даражада бўлади".

Фредериксен эса имзоланишни "кўп йиллик ҳамкорлигимиздаги муҳим босқич" деб таърифлади.

"Етмиш беш йил олдин биз Гренландия мудофааси бўйича келишув тузган эдик. Бугун биз бундан ҳам каттароқ ва яхшироқ келишувни — абадий давом этиши мумкин бўлган битимни имзолаяпмиз".

Дания Бош вазири ушбу келишув "Дания Қироллигининг суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини, шунингдек, Гренландиянинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқини ҳурмат қилишини" таъкидлади.

Йенс-Фредерик Нильсеннинг айтишича, "Гренландия учун бу нафақат биз ҳақимиздаги келишув, балки биз билан тузилган келишувдир.

"Унда Гренландия халқи, ҳуқуқларимиз, тирикчилигимиз ва мамлакатимиз ривожланиши ҳисобга олинган.

"Гренландия Шимолий Америка хавфсизлиги ва трансатлантик хавфсизлик учун муҳим аҳамиятга эга", деди у ва ўзгараётган хавфсизлик вазиятида Нато Шимолий Атлантикада муҳим рол ўйнаши кераклигини қўшимча қилди.

Келишув, шунингдек, агар Гренландия Даниядан мустақилликка эришса, Нато таркибида қолишини тасдиқлади.

1951 йилги келишув АҚШга Гренландияга истаганча аскар юборишга рухсат берган эди. Вашингтоннинг Питуффик базасида ҳозирда 100 дан ортиқ ҳарбий хизматчи доимий равишда жойлашган.

Трамп бир неча ой давомида Гренландияни сотиб олиш ёки қўшиб олишга ҳаракат қилиб, у Россия ва Хитой каби рақиблар олдида заиф эканини даъво қилган эди.

Унинг айтишича, Арктика ороли АҚШни ракета ҳужумларидан ҳимоя қилиш учун футуристик "Олтин гумбаз" мудофаа тизимини қуриш режасининг муҳим қисми бўлган.

Бироқ, келишувда ушбу лойиҳа фақат бир марта тилга олинган ва ҳеч қандай аниқ таклиф берилмаган.

Нато вакили кўп ўтмай ҳарбий иттифоқ ушбу келишувни олқишлашини, бу "ушбу муҳим минтақада хавфсизлик, барқарорлик ва ҳамкорликни ривожлантиришга ёрдам беришини" айтди.

Данияда ушбу келишув дипломатик муваффақият сифатида нишонланмоқда ва у ердаги бир нечта сиёсий партиялар уни қўллаб-қувватлашларини билдиришган.

56 000 аҳолига эга Гренландия учун енгил тин олишга жиддий сабаб бор эди. Унинг етакчиси дунёнинг энг қудратли кишиси билан ёнма-ён ўтирди ва бир неча ойлик инқирозга чек қўйиши керак бўлган келишувга эришди.