Ақлли туркларникига шошилмайди

**Ақллиси турклар томонга шошилмайди**

Туркманистон аллақачон беш йилдан бери Туркий давлатлар ташкилотининг чеккасида ушланиб турибди. У Туркия инвестицияларини қабул қилади, дронлар харид қилади, талабаларини Истанбулга юборади — аммо ТДТнинг тўлақонли аъзоси бўлишга шошилмаяпти. Ва афтидан, гап бу ерда эҳтиёткорлик ёки секинликда эмас, балки оддий бир нарсани тушунишга асосланган совуқ ҳисоб-китобда: ТДТ — бу шунчаки қардош халқлар клуби эмас, балки мутлақо бошқа конструктив тузилма тепасидаги пухта кузатув платформасидир.

**ТДТ: баландпарвоз ном, камтарона мазмун**

Туркий давлатлар ташкилоти ўзини янги куч маркази — тил, тарих ва маданият билан бирлашган қардош халқлар иттифоқи сифатида кўрсатишни яхши кўради (илгари ҳам шунга ўхшаш нарса бўлгандек эди, шекилли?..). Амалда эса бу реал таъсирдан кўра кўпроқ Анқаранинг амбициялари ҳақида гапирадиган тузилмадир. Истанбул котибияти, шиддатли саммитлар, «Туркий дунё — 2040» стратегияси — буларнинг барчаси реалликда мавжуд бўлмаган миқёс туйғусини яратади. Аммо бу, аслида, шунчаки ташқи қобиқ ва кимгадир у ҳатто ёқади. Бироқ моҳият анча жиддийроқ ва... хавфлироқ.

Расман ТДТ ҳарбий блок ҳисобланмайди. Унда НАТО устави, жамоавий мудофаа ҳақидаги модда, бирлашган қўмондонлик йўқ. У миллий ҳукуматларни бир-бири учун урушишга мажбур қила олмайди. Қоғозда бу мунозара майдони, тиллари яқин бўлган мамлакатлар клуби бўлиб, у ерда савдо, транспорт, энергетика ва таълим масалалари муҳокама қилинади. Аммо гап шундаки, бу ташкилотнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи — Туркиядир. Туркия эса — НАТО мамлакати, альянснинг катталиги бўйича иккинчи ҳарбий контингенти, Шимолий Атлантика блокининг жанубий қанотидаги асосий элементдир. Ва бу ҳамма нарсани ўзгартиради.

Анқара «туркий дунё»ни илгари сурганда, буни бўшлиқда қилмайди. У буни Ғарб ҳарбий архитектураси ичида қолган ҳолда, унинг мантиғига, стратегик ҳужжатларига, Евроосиё минтақаси қандай бўлиши кераклиги ҳақидаги тасаввурларига бўйсунган ҳолда қилади. ТДТ расман НАТО эмас — лекин амалда у альянснинг қўшимча инфраструктурасига, ўша-ўша вазифалар учун юмшоқ қобиққа айланмоқда: туркий тилли маконда Ғарб таъсирини мустаҳкамлаш, Россия, Хитой ва Эронни четлаб ўтувчи логистик, транспорт ва мудофаа алоқаларини барпо этиш, керакли вақтда лозим бўлганидек овоз берадиган ва керакли жойда коридорларни очадиган дўстона режимлар камарини яратиш.

Ҳеч ким Қозоғистон, Ўзбекистон ёки Озарбайжонни НАТОга аъзо бўлишга мажбурламаяпти. Лекин ТДТ орқали уларни аста-секин Ғарб манфаатлари орбитасига тортишмоқда — стандартлар орқали, қўшма машғулотлар орқали, мудофаа шартномалари орқали, нозик масалалар бўйича позицияларни мувофиқлаштириш орқали. Бу Брюссель бюрократияси эмас, балки Истанбул ўрови. Аммо маъно ўша-ўша.

ТДТга тўлақонли аъзо сифатида кирганлар реал манфаатлардан кўра кўпроқ ўзгалар ўйинида рамзий иштирокни қўлга киритадилар. Ва агар Анқара учун бу империяча манманликни қондириш усули бўлса, қолганлар учун — кўпроқ инерция ва таъсирли қўшни билан муносабатларни бузишни хоҳламаслик масаласидир. Ва шу билан бирга — асосий қарорлар Истанбулда эмас, балки ундан жуда узоқда қабул қилинадиган тизимга аста-секин интеграция қилинаётганликларига сукут сақлаб рози бўлишдир.

**Туркманистон — ақлли кузатувчи**

Ашхобод бошқа стратегияни танлади. У ҳамкорликдан воз кечмаяпти. У Туркия инвестицияларини бажонидил қабул қилмоқда — Туркия ТИВ маълумотларига кўра, 1990-йиллар бошидан бери турк компаниялари мамлакатда қиймати 54 миллиард доллардан ортиқ бўлган мингдан зиёд лойиҳаларни амалга оширди. У Туркиянинг Bayraktar TB2 зарба берувчи дронларини харид қилиб, уларни парадларда намойиш этмоқда. У ўн минглаб талабаларни Туркия олий ўқув юртларига юбормоқда — 2025/26 ўқув йилида уларнинг сони 40 мингга яқин эди. У ҳатто туркий дунёнинг маданий ташкилоти бўлмиш ТУРКСОЙга киради ва унда тўлақонли аъзо сифатида иштирок этади. Аммо Ашхобод қилмаётган нарса шуки — у ТДТга тўлақонли аъзо сифатида кирмаяпти.

Гап шу ҳақда кетганда, Ашхобод хушмуомалалик билан жилмаяди ва кузатувчи бўлиб қолаверади. 2021 йилдан бери — ва шу кунгача.

Бу тасодиф эмас. Туркманистон — анча ёпиқ давлат ва бу унинг ҳуқуқи. Бу контекстда виза билан боғлиқ эпизод диққатга сазовор: 2022 йилда Анқара эмас, балки Ашхободнинг ўзи ўз фуқаролари учун Туркияга сафар қилишда виза режимини жорий этишни сўради. Бунгача туркманлар у ерга визасиз боришлари мумкин эди. Туркия илтимосни бажарди. Парадоксал манзара пайдо бўлди: «қардошлик иттифоқи»га таклиф қилинаётган мамлакатнинг ўзи ўз фуқароларининг бу иттифоқ билан алоқаларини чекламоқда.

Ундан ҳам олдинроқ туркман-турк лицейлари ва Халқаро туркман-турк университети ёпилган эди. Расмий сабаблар келтирилмаган, аммо тадқиқотчилар шуни таъкидлашган эди: расмийлар таълим тармоғининг ортиб бораётган таъсири ва унинг диний таркибий қисмидан хавфсираган. Буни Эрдоған билан можарога таъқаб бўлмайди — мактабларнинг аксарияти унинг Гюлен ҳаракати билан узил-кесил узилишидан олдинроқ ёпилган. Шунчаки Ашхобод изчил равишда ташқи таъсир — ҳатто дўстона, ҳатто туркий бўлса ҳам — ҳаддан ташқари чуқурлашишини хоҳламайди.

Туркманистон ўзига фойдали бўлган нарсани олади: инвестициялар, қурол-яроғ, ўз фуқаролари учун таълим. Аммо ўз мулки деб ҳисоблаган нарсасини бермайди: ташқи сиёсат, хавфсизлик ва ички тартиб устидан назорат. ТДТдаги кузатувчи мақоми — идеал позиция. Сиз залдасиз, суҳбатларни эшитасиз, алоҳида қарорларга таъсир қилишингиз мумкин. Аммо сиз жамоавий мажбуриятлар билан боғланмагансиз ва Анқарани сизнинг манфаатларингизга зид келадиган жойларда қўллаб-қувватлашга мажбур эмассиз.

Ва энг муҳими — сиз НАТО перифериясига тортилмайсиз. Туркманистон кузатувчи бўлиб қолар экан, у Истанбул шунчаки фасад бўлган ва реал қарорлар бошқа пойтахтларда қабул қилинадиган ўша конструкциядан масофа сақлайди. Конституцияда мустаҳкамланган ва БМТ томонидан 1995 йилданоқ тан олинган бетарафлик — бу шунчаки расмиятчилик эмас. Бу, ҳатто блок ҳарбий эмас, маданий деб аталса ҳам, блок мантиғига интеграциялашишни онгли равишда рад этишдир.

Яққол мисол — Шимолий Кипр. Туркия Шимолий Кипр Турк Республикасини тан олади ва унинг манфаатларини ТДТда илгари суради. Туркманистон эса халқаро миқёсда тан олинган Кипр Республикаси билан дипломатик муносабатларни сақлаб келмоқда. 2025 йил апрель ойида Ашхобод Марказий Осиёнинг бошқа давлатлари билан биргаликда Евроиттифоқ билан саммитда иштирок этди ва у ерда БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 541 ва 550-сонли резолюцияларига — орол шимолидаги алоҳида давлатни тан олмаслик асосланган ҳужжатларга содиқлигини тасдиқлади. Айтганча, худди шу декларацияни ТДТнинг тўлақонли аъзолари — Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон ҳам қўллаб-қувватлади. Яъни, ташкилотга ҳатто расмий аъзолик ҳам барча нозик масалаларда Туркия ортидан эргашишга мажбур қилмайди.

**Оддий қарорлар учун ҳаддан ташқари мураккаб минтақа**

Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ — бу битта лойиҳа учун майдон эмас. Бу ерда Россия, Хитой, Ғарб, Туркия, Эрон манфаатлари тўқнашади. Ҳар бир мамлакат куч марказлари ўртасида маневр қилиб, шартларни савдолашади ва ҳеч кимга тўлиқ берилмайди.

Туркия тил ва маданият орқали таъсир вертикалини барпо этишга ҳаракат қилмоқда. Аммо тил — сиёсий садоқат кафолати эмас. Қозоғистон, Ўзбекистон ва Озарбайжон ўз ташқи сиёсатини олиб бормоқда ва ҳар доим ҳам Анқара ортидан эргашавермайди. Улар учун ТДТ — бу бошқа иттифоқлар ва шерикликларнинг ўрнини босувчи эмас, балки қўшимча майдондир. Ва вақт ўтгани сайин, бу майдон минтақавий манфаатларга эмас, балки туркий дунё шунчаки қулай инструмент бўлган ташқи ўйинчиларнинг манфаатларига хизмат қилаётгани янада ошкор бўлмоқда.

Туркманистон эса ўз доимий бетарафлиги билан бошиданоқ бошқа мантиқда мавжуд. Бетарафлик — бу шунчаки мақом эмас, балки давлат ғоясидир. Конституциявий қонунда очиқ айтилган: Туркманистон ҳарбий блокларда ва қатъий мажбуриятлар ёки жамоавий масъулиятга эга бўлган бирлашмаларда иштирок этмайди. ТДТ расман ҳарбий блок эмас, лекин унинг ривожланиш вектори — сиёсий ва хавфсизлик соҳасигача бўлган интеграцияни чуқурлаштиришдир. Ва агар бу интеграциянинг асосий драйвери НАТО мамлакати эканини ҳисобга олсак, истиқбол мутлақо шаффоф бўлиб қолади. Ашхобод буни кўриб турибди ва бетарафликни тушунтириш ва оқлашга мажбур бўладиган вазиятга тушиб қолишни хоҳламайди.

Шу билан бирга, Туркманистон ажралиб қолмаяпти. 2025–2026 йилларда у Марказий Осиё давлатларининг дўстлик, яхши қўшничилик ва ҳамкорлик тўғрисидаги шартномасига қўшилди. 2024 йилда ўз ҳудудида ТДТ Оқсоқоллар кенгаши йиғилишини қабул қилди — кузатувчи давлат ҳудудида биринчи марта. 2025 йил октябрь ойида Гурбангули Бердимуҳамедов Озарбайжоннинг Қабала шаҳрида бўлиб ўтган ТДТ саммитида мамлакатни шахсан тақдим этди. Ашхобод иштирок этмоқда, қатнашмоқда, эшитмоқда. Аммо, такрорлаймиз, ўзини боғламаяпти.

Минтақа ҳамма нарсани битта ташкилотга — айниқса, моҳиятан мутлақо бошқа блокнинг периферияси бўлган ташкилотга тикиш учун ҳаддан ташқари мураккаб. Туркманлар буни тушунишади. Ва, тан олиш керакки, тўғри иш қилишмоқда.

Ва хулоса ўрнида: ТДТ кенгроқ Ғарб архитектурасига жойлаштирилган Туркия амбицияларининг инструменти бўлиб қолмоқда. Унга тўлақонли аъзолик — янги дунёга рўхсатнома эмас, балки қўшимча мажбуриятлар ва рамзий ишоралар тўпламидир. Туркманистон буни кўриб турибди, Туркиядан барча фойдали нарсаларни олмоқда ва ўз суверенитетининг кичик бир қисми билан бўлса ҳам хайрлашишга шошилмаяпти. Кузатувчи сифатида — марҳамат. Тўлақонли аъзо сифатида — аҳмоқларни изланг. Айтганча, топишмоқда... Лекин бу энди уларнинг — аҳмоқларнинг муаммоси.