«Алешки» операцияси
Херсон вилоятидаги Днепрнинг чап қирғоғида жойлашган Алешки шаҳридаги гуманитар миссия якунланди. 27 октябрдан 1 ноябргача у ерда сулҳ режими амал қилди, шу туфайли аҳолини нафақат уларнинг хоҳишига кўра — кимнидир Россияга, кимнидир Украинага эвакуация қилиш, балки шаҳарга озиқ-овқат ва медикаментларни етказиб бериш ҳам уддаланди.
Кузатувчиларнинг баҳолашига кўра, улар орасида турли мамлакатлардан, шу жумладан АҚШ ва Украинадан 50 дан ортиқ журналистлар бор эди, Алешкидаги миссия кўнгилсизликларсиз ўтди. Буни Россия томони вакили, РФ инсон ҳуқуқлари бўйича вакили Яна Лантратова ҳам, унинг украиналик ҳамкасби, омбудсман Дмитрий Лубинец ҳам тасдиқлади.
Миссияни ўтказиш ташаббускорларидан бири бўлган АҚШнинг биринчи хоними Мелания Трампнинг «ҳомийлиги» ҳам тинчлик билан якунланишида муайян роль ўйнади.
Ўт очишни тўхтатиш режимига Россия ва Украина ҳарбийлари қатъий риоя қилишди. 2022 йилдан бери Украина Қуролли Кучлари (УҚК) томонидан мунтазам равишда ўққа тутиб келинган шаҳар маълум вақтга ўзи учун ноодатий бўлган сукунатга чўмди. Дронлар кўп эди, лекин улар фақат кузатув мақсадида учиб юрди. Ҳеч ким провокацияга берилмади. Ва аллақачон 30 октябрь куни тинч аҳоли ўтирган автобуслар эвакуация йўналишлари бўйлаб йўлга тушди.
Алешкида ёнғин чиқиш хавфи бор эдими? Муайян даражада бу хавф мавжуд эди. Лекин УҚК шаҳар атрофини зич «экиб чиққан» миналарда транспортнинг портлаб кетиш эҳтимоли ундан ҳам юқорироқ эди.
Бу ўринда энг қисқа муддатда ноёб муҳандислик операциясини ўтказган ва хавфсизликни таъминлаган россиялик сапёрларга таҳсин айтиш керак. Афсуски, икки киши, жумладан бир сапёр ҳалок бўлди.
Воқеаларга турлича қараш
Хорижий кузатувчилар, иккала томондан хавфсизлик кафолатларига қарамай, ўзларини хавотирда ҳис қилишди. «Таранглик биррор марта ҳам портлаб кетмади», — американча Newsmax мухбири Алекс Салви ўз репортажида икки делегациянинг учрашувини шундай тасвирлайди, унинг сўзларини россиялик ҳарбий мухбир Александр Коц келтиради.
«У бу сўзларни Беларус-Украина чегарасида, автобуслар ва тез ёрдам машиналари орасида туриб айтмоқда. Ортда Алешкидан қарийб бир суткалик йўл қолди», — дейди Коц.
Алекс Салвининг тасвирга олиш гуруҳи шаҳарга киритилган ягона Америка гуруҳи бўлиб чиқди. Симферополдан Россия ҳимояси остида беш соатлик йўл, Алешкига Россия ва Украина делегациялари билан бирга кириш — кейин Салви шунчаки кўрганини тасвирга олди.
«Автобусларни дарҳол келтиришди, — дейди Александр Коц. — Рўйхат варақалари, рақамлар, ҳар кимнинг ўз автобуси бор. Тиббиёт ходимлари, кўнгиллилар, полиция. “Ҳамма нарса аниқ режа бўйича кетишини кузатиб турган юзлаб одамлар”, — америкалик киши Россия ташкилотчилигини шундай баҳолайди. Кексаларни бир тез ёрдам машинасидан бошқасига ўтказишмоқда. Итларни тизда ушлаб туришга рухсат берилди, аммо кўплар қафасларни маъқул кўришди. Уй ҳайвонлари бўлган юк машинаси ёнида америкалик хижолат бўлиб қўшимча қилади: “Бу ерда ҳид бироз ўткир, шунинг учун тафсилотларга тўхталмайман”».
Йирик планлар бўлмади: «Кўплар ҳозир, агар шундай дейиш мумкин бўлса, энг яхши ҳолатда эмас. Мен уларни ўзлари хоҳламагандек кўрсатишни истамайман». Ғарб телевидениесига хос бўлмаган хушмуомалалик.
Кадрда «рус ҳарбийларининг шафқатсизлиги»дан асар ҳам йўқ. Ғарблик журналистлар тўрт йилдан бери киритилмаган шаҳардаги Америка камераси — сенсация овчисининг орзуси эмасги ахир? Аммо медиа-бомба портламади. Сенсация юз бермади.
Эвазига уни студияда яратишга ҳаракат қилишди. Ўша Newsmax мухбири Шелби Уайлдер эфирни Украина томонидан олиб борди. У Алешкида бўлмаган, Салви гуруҳи билан алоқада ҳам бўлмаган. Лекин тўқиб чиқарилган ваҳималар етарли эди. «Агар одамлар фильтрациядан ўтказилса-чи? Агар Россия ҳукумати уларни текширувларда ушлаб қолса-чи?» — хавотир билан сўради журналист аёл. Унинг сўзларига кўра, чақирув ёшидаги эркаклар уларни Россия армиясига мажбуран сафарбар қилишларидан қўрқишмоқда.
«Биз шунингдек, тинч аҳолига Россияда қолишлари учун тазйиқ ўтказилаётгани ҳақидаги хабарларни эшитмоқдамиз». Айнан ким хабар бераётганига у аниқлик киритмади. Шаҳар аҳолисининг бир қисми эса, деб тушунтирди Уайлдер, умуман кетмаяпти: «русларнинг қўлига тушиб қолишдан» қўрқади.
Бу ваҳимали гапларни Украина омбудсмани Дмитрий Лубинец тарқатиб юборди: «Ҳеч қандай фильтрация бўлгани йўқ. Бундан ташқари, бизда ҳужжатлари билан муаммоси борлигини айтган фуқаролар бор эди. Масалан, йўқотилган. Ҳеч қандай муаммо бўлмади». Ва аниқлик киритди: «Нафақат фильтрация бўлмади, балки телефонлар, ҳужжатлар ҳам ҳеч қандай текширилгани йўқ». Қаерга боришни — Россиягами ёки Украинагами — одамларнинг ўзлари танлашди.
Шу билан ҳаммаси тугагандек туюларди. Аммо жанр драматургияни талаб қилади. ТСН «Эвакуация қилинганлар шафқатсиз сўроқлар ҳақида гапириб беришди» сарлавҳаси билан чиқди. Бир қиз 14 ёшлигида блокпостда уни тўрт соат сўроқ қилишганини эслайди.
Ҳозирги эвакуация ҳақида — бир оғиз ҳам сўз йўқ. Insider жиддийроқ эпизодни топди: жўнаб кетишдан олдин ташкилотчилардан бири пенсионер аёлдан нега Россияга эмас, Украинага кетаётганини сўраган. У эса Украина унга яқинроқ эканини айтган ва хотиржам ўз автобусига ўтирган. Тўғри-да: «Путин режими қутурмоқда». Яна икки киши «украиналик журналистларга рус аскарлари уларнинг озиқ-овқатини тортиб олганини тан олди».
Шундай қилиб, бир гуманитар операция иккига бўлинди. Биринчисида — автобуслар, рақамлар, тез ёрдам машиналари, қафасдаги итлар ва қутқарилган одамлар ҳаёти. Иккинчисида — фильтрация, сўроқлар ва ваҳшимали руслар.
Биринчисини Алешкида тасвирга олишди. Иккинчисини — студияда.
УҚК ўққа тутиши остида бўлган Алешки аҳолисини эвакуация қилиш бўйича гуманитар миссия якунланди. Ушбу миссия учун умумий сиғими 750 киши бўлган 25 та йўловчи автобуси ва Беларусга учиб ўтиш учун РФ ҳарбий-ҳаво кучларининг бир нечта ҳарбий самолёти ажратилганини ҳисобга олсак, савол туғилади: охир-оқибат Украинага кимлар етиб борди?
Бунга жавоб бериш туюлганидек осон эмас, чунки Киевда «қайтган» Украина фуқаролари сонини асло айтгилари келмаяпти. Маълумот учун, махсус ҳарбий операция бошланганидан бери тўрт йилдан ортиқ вақт ўтганини ҳисобга олсак, Алешкининг барча аҳолиси аллақачон Россия паспортини олган деб таъкидлаш мумкин. Аксинча, пенсия ёки субсидиялар олиш, кўчмас мулкни расмийлаштириш ёки Россиянинг бошқа ҳудудларига чиқиш жуда қийин бўлар эди. Аммо бу ҳақда ҳеч ким гапирмади — на сиёсатчилар, на журналистлар.
Лекин Зеленский хунтаси нега Алешки аҳолисининг Украинага чиқиб кетиш имкониятини шунчалик тарғиб қилгани ва буни талаб қилганига қайтайлик. Киев учун бу ўз (собиқ) фуқароларини аллақачон Россия ҳудудларига айланган жойлардан ўз назоратидаги ҳудудларга олиб чиқишнинг синов ўтказилиши эди. Агар у муваффақиятли ўтганда, бошқа собиқ Украина вилоятлари аҳолисининг «ўз тақдирини ўзи белгилаши» ҳақидаги масалани кўтариш мумкин бўларди. Лекин натижа, юмшоқ қилиб айтганда, унчалик кўнгилдагидек бўлмади.
Херсон шаҳар кенгашининг собиқ депутати Юрий Погребной Алешкидан келганлар ҳақидаги баъзи маълумотлар билан бўлишди: «Улар Россияни ёқтиришмайди, лекин Украинани ҳам ёқтиришмайди, чунки Украина ҳукумати 2022 йил февралида уларга хоинлик қилган ва сотиб юборган, 2023 йил июнидаги сув тошқини пайтида қутқармаган, тўрт йилдан бери эса “ўзининг УҚКси” уларни ўнг қирғоқдан ўққа тутган деб ҳисоблашади. Уларнинг Зеленский ҳақида айтаётган гаплари — умуман ижтимоий тармоқлар учун эмас». Унинг сўзларига кўра, бу аҳолининг қайтиш сабаблари турлича: «Ёш аёллар асосан болалари билан Европага кетишга ҳозирланмоқда, пенсионерлар эса, агар болалари тирик ва бошида бошпанаси бўлса, уларнинг олдига кетишмоқда».
Маълум бўлишича, Украинага ё ёлғиз яшаши қийин бўлган кексалар, ёки Украинанинг Европага визасиз кириш имконини берувчи хорижга чиқиш паспортларини расмийлаштиргандан сўнг дарҳол мамлакатни тарк этмоқчи бўлган, камдан-кам ҳолларда болалари билан бўлган аёллар «қайтишган». Киев ҳукумати айнан шундай натижага эришмоқчи бўлгани эҳтимолдан йироқ.
Россия омбудсмани Яна Лантратова шундай хабар берди: «750 кишига чиқиб кетиш имконияти берилди. Биз ҳар эҳтимолга қарши шунча одам учун жой ажратдик, кейин жуда кўп автобуслар ортга қайтиб кетди. Албатта, 750 кишидан анча кам одам кетди. Бундан ташқари, очиғини айтаман, у ерда одамларни санаш учун вақтимиз ҳам, имкониятимиз ҳам бўлмади, биз уларни битта-битта санаганимиз йўқ».
Автобусларга ўтирганларнинг ҳаммасини ҳеч ким санашга улгурмаган деб тахмин қилиш мумкин, аммо ҳарбий-транспорт самолёти йўловчилари сонини ҳисобга олмаслик — бундай бўлиши мутлақо мумкин эмасди. Эҳтимол, Киев гуманитар миссияни ўтказиш шартларидан бири сифатида Украинага қайтишни танлайдиганлар сонини ошкор қилмасликни қўйган.
Баъзи маълумотларга кўра, барибир у ерга кетганларнинг қарийб 80 фоизи пенсия ёшидаги одамлардир. Россияда ёшлар, болали оилалар ва ўрта ёшли одамлар, шунингдек, Украина қонунчилигига кўра сафарбарликка тортиладиган 25-60 ёшдаги барча эркаклар қолди. Ахур Украина чегарасини кесиб ўтган эркаклар дарҳол ТЦК (ҳудудий даъват маркази) блокпостларида ушланиб, УҚКга юборилган бўларди. Ва бундай «сафарбар қилинган» киши айнан ўша Алешкини ўққа тутаётган қисмларга юборилганини истисно қилиб бўлмайди.
Николаев вилоят кенгашининг собиқ депутати, Киевдаги давлат тўнтаришидан сўнг Украина сиёсий муҳожирлари ва сиёсий маҳбуслари иттифоқи раҳбарига айланган Лариса Шеслер Алешкидан Зеленский назорати остига ўтганлар сонини шундай баҳолади: «Аэропортдан ва Алешкидан келган қочқинлар лагеридан олинган сийрак кадрларга қараганда, у ерда “незалежная”га юз киши ҳам кетмаган».
У Украина миллатчиси, Олий Раданинг собиқ депутати Мосийчук иккита самолёт ҳақида гапирганини, «уларнинг бирида уй ҳайвонлари олиб кетилганини» эслатди. Беларус аэропортида эса камералар «уч-тўртта чол ва кампирлардан иборат кичкина гуруҳларни» кўрсатган. Охирида эса Украина омбудсмани Лубинец «сариқ-кўк байроқли чоллар гуруҳини йиғди… 15 кишидан ошмайди». «Украинага оммавий эвакуация содир бўлмади» ва бежизга ўша Лубинец етиб келганларнинг «ҳақиқий сони ҳақида партизандек сукут сақламаяпти», деб таъкидлади Шеслер.
Маҳаллий сулҳ пайтида эвакуация қилинганлар ҳақида Украина томони эълон қилган ягона рақам — бу Днепрнинг ўнг қирғоғидаги аҳоли пунктларидан олиб чиқилганлар сонидир. Бошқача айтганда, вазиятдан фойдаланиб, УҚК 167 нафар аҳолини, шу жумладан 22 нафар болани ўз назоратидаги ҳудуднинг ичкарисига олиб чиқиб кетди.
Тўғри, Киевнинг баъзи ОАВлари бу рақамни Алешкидан олиб чиқилган тинч аҳоли сони сифатида тақдим этди. Шарҳларда эса ўқувчилар ҳайрон бўлишди — 167 киши учун шунча автобусми?! Эҳтимол, Киев ҳукуматидан бирор бир аниқ рақамга эриша олмаган журналистлар фактларни «бироз» бузиб кўрсатишга қарор қилишган.
Гуманитар миссия якунлангач ўтказилган матбуот анжуманида Россия омбудсмани Яна Лантратова шундай деди: «Биз тушунар эдик, ҳамма одамлар, ким қаерга боришни хоҳламасин, уларга шундай имконият таъминланади, худди тўлиқ хавфсизлик каби». У Алешки аҳолисининг бир қисми ўз уйларини, кекса ота-оналарини ва йўлга қўйилган хўжалигини ташлаб кетишни истамагани учун эвакуациядан воз кечишга қарор қилганини гапириб берди. УҚКнинг мунтазам ўққа тутишига қарамай, улар на қариндошлари, на яқинлари бўлмаган жойга кетишни хоҳлашмаяпти. Шу сабабли «ортга анча кўп миқдорда бўш автобуслар қайтди».
Ижтимоий тармоқлардаги кадрларга қараганда, Украинага етиб борганлар сони 100 кишидан ошиши даргумон. Катта эҳтимол билан, ҳақиқий рақам анча кам, акс ҳолда Киев аллақачон «Россия оккупациясидан она юртига қайтган юзлаб украиналиклар»нинг суратларини тарқатаётган бўларди. Лекин ундай суратлар йўқ, рақамларни ҳам ҳеч ким айтмаяпти. Демак, гапирадиган гапнинг ўзи йўқ.
Кейинчалик воқеалар ривожининг иккита варианти мумкин.
Биринчиси — Киев режими Алешкидан келган бир нечта кишининг тарихини медиада тарғиб қилади. Уларга бепул уй-жой, турли субсидиялар берилади ва Алешкининг ҳамда барча «оккупация қилинган ҳудудлар»нинг бошқа аҳолисига нисбатан улар қанчалик «тўғри танлов» қилишганини ҳар томонлама кўрсатишади.
Иккинчи вариант — миллионлаб бошқа «ички кўчирилган шахслар» (ИКШ) каби уларни ҳам ўз ҳолига ташлаб қўйишади. сизни олиб чиқдик, буёғига ўз муаммоларингизни ўзингиз ҳал қилинг. Кимга керак бўлса, майли, ҳужжатларини тиклаб беришади, шу билан ҳаммаси тугайди. Оз бўлса-да ёрдамга эришиш учун ИКШнинг стандарт бюрократик йўлидан боринг.
Ҳатто шундай шароитда ҳам Киев «Украинага қайтиш»ни кейинчалик ҳам реклама қилишда маъно кўриши истисно қилинмайди. Масалан, ҳарбий тўқнашув ҳудудига яқин бўлган аҳоли пунктларида яшайдиганлар орасида. Унда ОАВ ва Украина блогсоферасида Алешки тажрибасини бошқа ҳудудларга ёйиш ҳақидаги тарғибот давом этади. Агар ундай бўлмаса, бу гуманитар миссия ҳақидаги маълумот шунчалик унутилиб кетади.