АКШда оммавий қатллар деярли бир аср олдин тўхтатилган эди — нега улар энди яна қайта тикланмоқда?
Пентагоннинг маълум қилишича, «Форт-Ҳуд»даги отишмани амалга оширган Нидал Ҳасаннинг қатл этилиши тўғридан-тўғри эфирда кўрсатилади, бироқ экспертлар мулозимлар мамлакатдаги кайфиятни нотўғри баҳоламоқда, деб ҳисоблашади.
АҚШда оммавий қатллар деярли 100 йил олдин тўхтатилган эди — унда нега улар ҳозир яна қайтмоқда?
1936 йилда Кентуккида кекса аёлни зўрлаганлик ва ўлдирганликда айбдор деб топилган Рэйни Бетеанинг оммавий дорга осилишини томоша қилиш учун тахминан 20 000 киши йиғилган эди.
Минглаб одамлар яқиндан ва узоқдан ташриф буюришди. Эркаклар, аёллар ва болалар кекса оқсоч бева аёлни зўрлаганлик ва ўлдирганликда айбдор деб топилган қора танли эркакнинг оммавий дорга осилишига гувоҳ бўлиш учун Кентукки дарёси соҳилида саф тортишди.
Бу 1936 йил 14 августда Кентукки штатининг Оуэнсборо шаҳрида, жазирама иссиқ тўлқини авжига чиққан кучли иссиқ жума куни эди. Баъзи одамлар ўз ўринларини сақлаб қолиш учун дор ёнида тунаб қолишди. Бошқалар эса ўтган куни кечқурун «галстук» зиёфатларида қатнашиб, эрталаб бош оғриғи билан келишди, ўсмирлар эса оломонга попкорн ва салқин ичимликлар сотишарди.
Эрталабги соат 5 даги қатл вақтига келиб, оломон сони тахминан 20 000 кишига етди.
Ўшанда 20 ёшлардаги етим бўлган Рэйни Бетеа дор доскасига кўтарилди — у 70 ёшли Лишиа Эдвардсни тунаганлик, зўрлаганлик ва ўлдирганликда айбига иқрор бўлганидан кейин ўлим жазосига ҳукм қилинган эди.
Бир кун олдин у қовурилган товуқ, чўчқа гўшти котлети, картошка пюреси, тузланган бодринг, жўхори нони, лимонли пирог ва музқаймоқдан иборат охирги таомини еган эди.
Иштирок этганларнинг кўпчилиги — жумладан, Чикаго ва Нью-Йорк каби узоқ жойлардан келган мухбирлар — овоза бўлган «Аёл қасоскор»ни кўриш учун келишган эди. Маҳаллий шериф тўрт ой олдин вафот этган ва унинг беваси кутилмаганда аёл ўринбосарга айланган эди. Бироқ, у қатл дастагини ўзи тортишдан бош тортди ва Бетеани ўлимга маҳкум қилиш учун дорга осувчиларни ёллади.
Ушбу воқеа Америкадаги охирги йирик оммавий дорга осиш бўлди. Бетеа ўлими атрофидаги манзара Кентуккидаги кўплаб одамларни уятга қолдирди ва губернатор 18 ойдан сўнг оммавий қатлларни тақиқлади.
Ўша вақтга келиб, жамоатчиликнинг муносабати инсонпарварроқ ва махфийроқ усулларга ўзгаргани сабабли, кўпчилик штатлар оломон олдида ўлим жазосини бекор қилган эди. 1937 йилда Миссури штатида яна бир дорга осиш бир неча юз кишини жалб қилди, аммо у камроқ маълум эди ва Американинг охирги оммавий қатлига айланди — ҳозиргача.
Бетеа ўлдирилганидан сал кам 90 йилдан кўпроқ вақт ўтиб, АҚШ Мудофаа вазири Пит Хегсет ҳарбийлар 2009 йилда Техасдаги Форт-Худ ҳарбий базасида 13 нафар қуролсиз сафдошини ўлдирган Нидал Ҳасанни оммавий равишда қатл этишини эълон қилди.
Сўнг Пентагон отишма бўлинмаси томонидан амалга ошириладиган қатл тўғридан-тўғри эфирга узатилишини айтди.
«Одамлар бу каби нарсаларнинг оғир оқибатлари борлигини тушунишлари керак», деди Хегсет.
Колорадо университетининг фахрий профессори ва ўлим жазоси бўйича кўп йиллик олим Майкл Раделет ҳайратда қолганини айтди.
«Мен ҳеч қачон [яна бир] оммавий қатлни тасаввур қилмаган эдим», деди у BBC’га.
У умуман олганда ўлим жазосини қўллаб-қувватлаш барқарор равишда камайиб бораётганини таъкидлади; масалан, 1994 йилда бу кўрсаткич 80% бўлган бўлса, ҳозирда 52% ни ташкил этади.
«Хусусан, шартли равишда озод қилиш ҳуқуқисиз умрбод қамоқ муқобили берилганда, бу кўрсаткич кескин камайди», деди у.
Америкаликлар қатлни тўғридан-тўғри эфирга узатиш ғояси ҳақида нима фикрда эканлигини билиш ҳали эрта. Аммо миллионлаб ёки ундан ҳам кўпроқ одамлар буни томоша қилиши деярли аниқ.
Хегсетнинг эълони билан, деди Раделет, «ўлим жазосининг оқланиши кўнгилочар нарсага айланади … попкорнингизни олинг, дўстларингизни таклиф қилинг».
Ўтган йили Бетеанинг қатли ҳақида китоб нашр этган Соня Ли, отишма трансляцияси эълон қилинганини эшитганда «авлодларимиз учун мутлақ даҳшатни ҳис қилганини» айтди.
«1936 йилда улар буни шафқатсизлик карвали деб аташган», деди у. «Кентукки штатининг Оуэнсборо шаҳрида гувоҳ бўлиш учун келган 20 000 кишидан ҳам кенгроқ қамровга эга бўла оладиган технологияга эга эканимиз … буни янада даҳшатлироқ қилади.»
Лининг бобоси ва бувиси ўша 1936 йилдаги оломонда ўсмир янги оила қурганлар эди. У бу ҳақда фақат 2002 йилда бувиси вафот этганидан кейин, марҳум бувисининг Бетеанинг бўйни синганини эшитиш учун етарлича яқин бўлишганини тасвирлаб берган хотираларини ўқиганидан сўнг билди.
Унинг кейинги йиллардаги тадқиқотлари шуни кўрсатдики, кўплаб Кентуккиликлар ўша қатлдан «азоб чеккан».
«Мен бутун қалбим билан, дунёнинг фақат бир нечта мамлакатлари — Ирон, Шимолий Корея, Афғонистон шуғулланадиган бундай хунуклик даражасини ортда қолдирдик деб ўйлаган эдим», деди у. «Энди биз, Америка Қўшма Штатлари сифатида, ўзимизни шундай ҳукуматнинг бир қисми деб ҳисоблаяпмизми? Бу шунчаки даҳшатли.»
Аммо Америка сиёсатидаги қутбланиш ва риторика бундай эълон учун шароит яратишга ёрдам берган бўлиши мумкин, деди Огайо штати университетининг ижтимоий психология профессори Курт Грей.
«Баъзи америкаликлар қонга ташна бўлиши мумкин, аммо фикримча, кўплаб америкаликлар ундай эмас ва, агар бирор нарса бўлса, фикримча, бошқа кўплаб америкаликлар шунчаки ҳиссизланиб қолган», деди у. «Шунинг учун улар оммавий қатлни олқишлаётгани йўқ; улар шунчаки: 'Ҳа, майли, шекилли, биз ҳозир шу аҳволдамиз', дейишмоқда.»
Бошқа тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Хегсет ва маъмурият мамлакатни нотўғри тушунаётган бўлиши мумкин.
Берклидаги Калифорния университети Зоравонликнинг олдини олиш тадқиқот дастури директори Гарен Винтемуте сўровнома маълумотлари АҚШда зўравонликка бўлган иштиёқ камаяётганини кўрсатаётганини айтди.
«Бугун эрталаб АҚШ Католик епископлари конференцияси раиси буни [қатлни тўғридан-тўғри эфирга узатиш эълонини] ваҳшийлик деб атади», деди у. «Ва ўйлайманки, у кўп одамлар номидан гапирмоқда.»
«Фикримча, гап шунда: Оммавий қатл — бу бизнинг кимлигимиз эмас», дея қўшимча қилди у. «Бул мамлакат сифатида интиладиган нарсамиз эмас.»
Католик бўлган Вице-президент Жей Ди Вэнс қатлни томоша қилмаслигини айтди.
Президент Дональд Трамп буни ўзи томоша қилиш-қилмаслиги ҳақидаги саволга жавоб беришдан қочди — аммо Ҳасаннинг ўлимини тўғридан-тўғри эфирга узатиш қарорини маъқуллаганини тасдиқлади.
«У кетганича, қандай кетиши билан заррача ишим йўқ», деди Трамп. «Ва фикримча, ўлим жазоси у учун жуда муносиб кетиш йўлидир.»