АИФС: Ўзбекистон капитал бозори 22 миллиард долларга баҳоланмоқда.
Остона халқаро молия маркази минтақанинг капитал бозорлари бўйича ҳисоботини тақдим этди, унда Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Озарбайжон таққосланди.

АИФС: О'збекистон капитал бозори 22 миллиард долларга баҳоланмоқда
Тошкент, О'збекистон (UzDaily.uz) —
Остона халқаро молия маркази (АИФС) томонидан чоп этилган "Қозог'истон, О'збекистон, Қирг'изистон ва Озарбайжондаги капитал бозорлари: истиқболлар ва тенденциялар" номли ҳисоботга ко'ра, О'збекистон фонд бозорининг умумий бозор капиталлашуви тахминан 22 миллиард долларни ташкил этади. Шу билан бирга, мамлакатнинг номинал ялпи ички маҳсулоти 2020-йилдаги 66,4 миллиард доллардан 2024-йилда 115 миллиард долларга ошди.
Ҳисоботда О'збекистон капитал бозори давлат хусусийлаштириш дастури, жумладан, "Халқ ИПО" ташаббуси доирасида ривожланаётгани та'кидланган. Бироқ, ро'йхатга олинган компаниялар капиталлашувининг ялпи ички маҳсулотга нисбати глобал стандартлар бо'йича пастлигича қолмоқда, 2020-йилдаги 16,4% дан 2024-йилда 6,7% гача пасайган, муаллифлар буни бозорнинг ривожланишнинг дастлабки босқичи билан бог'лайдилар.
Ҳисоботда та'кидланганидек, О'збекистон ички капитал бозорининг энг фаол сегменти қарз бозоридир. 2025-йилда ҳукумат асосан бюджет тақчиллигини молиялаштириш ва ипотека кредитларини қо'ллаб-қувватлаш учун 1,5 миллиард АҚШ доллари миқдоридаги суверен еврооблигациялар чиқарди. 2024-йил охирида давлат ва давлат томонидан кафолатланган қарзларнинг умумий ҳажми ЯИМнинг тахминан 32,6% ни ташкил этди.
Капитал бозори устидан назорат қимматли қог'озлар бозорини тартибга солиш, лицензиялаш ва бозорни ривожлантириш бо'йича ваколатли орган вазифасини бажарувчи О'збекистон Республикасининг Истиқболли лойиҳалар бо'йича миллий агентлигида (НАПП) жамланган. Ҳисобот муаллифлари шунингдек, янги молиявий маҳсулотларни синовдан о'тказиш учун тартибга солиш синов майдонининг жорий этилганини та'кидлайдилар.
2025-йил учун асосий воқеалар қаторида ҳисоботда Франклин Темплетоннинг портфелига 18 та давлат корхонаси кирадиган О'збекистон Миллий инвестиция жамг'армаси (О'зНИФ) бошқарув компанияси этиб тайинлангани та'кидланган. Ҳисоботда шунингдек, "Навоий кон-металлургия комбинати" АЖ томонидан корпоратив облигацияларнинг дебют чиқарилиши ва "Олмалиқ кон-металлургия комбинати" АЖ томонидан шунга о'хшаш дастур тайёрлангани қайд этилган.
Ҳисоботга ко'ра, Қозог'истон то'ртта мамлакат орасида энг ривожланган капитал бозори архитектурасига эга. Мамлакатнинг номинал ЯИМи 2024-йилда 291,2 миллиард долларга етди ва ҳукумат бу ко'рсаткични 2029-йилга келиб 450 миллиард долларга етказишни мақсад қилган.
Муаллифлар мамлакатнинг институционал хусусияти сифатида иккита биржанинг биргаликда мавжудлигини келтирадилар: миллий фуқаролик қонунчилиги асосида ишлайдиган Қозог'истон фонд биржаси (КАСЕ) ва АИФС юрисдиксияси остида инглиз умумий ҳуқуқи тамойиллари асосида ишлайдиган Астана халқаро биржаси (АИХ).
2025-йил сентябр ойи охирида Қозог'истонда муомалада бо'лган облигацияларнинг умумий ҳажми тахминан 81,4 миллиард долларни ёки ЯИМнинг тахминан 43 фоизини ташкил этди. Чакана савдо брокерлик ҳисоблари сони 2020-йилдаги 103 000 тадан АИХ ССД да 2,17 миллионга ва 2025-йил сентябр ҳолатига ко'ра ССД да 4,62 миллионга ошди, 2024-йилда иккиламчи қимматли қог'озлар бозори айланмасининг 62 фоизидан ортиг'и жисмоний шахсларга то'г'ри келди. Шу билан бирга, Миллий банк 2025-йил октябр ойида инфляция босими янгиланган шароитда базавий ставкасини 18 фоизга оширди.
Ҳисоботда шунингдек, чакана инвесторлар базасини кенгайтирган давлат компаниялари - Казатомпром, КазМунайГас ва Аир Астана нинг бир нечта йирик ИПОлари та'кидланган. ФЦЕ Русселл ҳозирда Қозог'истонни ривожланаётган (чегаравий) бозор сифатида таснифлайди.
Ҳисоботга ко'ра, Қирг'изистонда капитал бозори шаклланиш босқичида, банк сектори иқтисодиётни молиялаштиришда етакчи рол о'йнайди. Мамлакатнинг номинал ялпи ички маҳсулоти 2024-йилда 17,4 миллиард долларни ташкил этди, 2030-йилга келиб 28,2 миллиард долларга етиши прогноз қилинмоқда. 2025-йил сентабр ҳолатига ко'ра, Қирг'изистон фонд биржаси (КСЕ) 23 та эмитентнинг умумий бозор капиталлашуви тахминан 2,6 миллиард долларни ташкил этган аксияларини ро'йхатга олди.
Ҳисобот муаллифлари 2024–2025 йилларда бозор фаоллигининг сезиларли даражада тезлашганини та'кидламоқдалар: КСЕдаги савдо ҳажми 2025 йил июн ойининг бошига келиб 573,9 миллион долларга етди, бу 2023 йил давомидаги ҳажмдан ошиб кетган. Бироқ, асосий о'сиш давлат қимматли қог'озларини бирламчи жойлаштиришдан келиб чиқди, иккиламчи бозор ликвидлиги эса пастлигича қолмоқда. 2025 йилда ҳукумат листинг ҳужжатларини электрон тарзда топширишни жорий этиш ва хорижий эмитентларга кириш имкониятини очиш орқали биржанинг тартибга солиш тизимини кенгайтирди.
Ҳисоботга ко'ра, Озарбайжон капитал бозори нефт ва газ сектори ҳукмронлик қиладиган иқтисодиётда фаолият юритади. Мамлакатнинг номинал ялпи ички маҳсулоти 2020 йилдаги 42,7 миллиард доллардан 2024 йилда 74,3 миллиард долларгача о'сди. Фонд бозори учун муҳим воқеа 2024 йилда содир бо'лди, о'шанда мамлакат биринчи марта ИПО о'тказди ва иккиламчи бозорда масофавий аксиялар савдосини бошлади.
2025-йил октабр ҳолатига ко'ра, еттита компания бирламчи оммавий таклифларни якунлади, улар биргаликда тахминан 340 миллион доллар маблаг' йиг'дилар ва Боку фонд биржасининг (БСЕ) умумий бозор капиталлашувини 18,4 миллиард долларга оширишга ҳисса қо'шдилар. БСЕнинг 2024–2026 йилларга мо'лжалланган ривожланиш стратегиясида давлат корхоналари, институционал инвесторлар ва корпоратив облигациялар томонидан облигациялар жойлаштириш ҳажмини ошириш ко'зда тутилган.
Ҳисобот муаллифлари шунингдек, Озарбайжон Марказий банкининг валюта чекловларини қисман юмшатиш ва тартибга солиш шаффофлигини ошириш фонида хорижий институционал инвесторлар Озарбайжон қимматли қог'озларига эгаликларини 78 фоизга оширганликларини та'кидламоқдалар.

