Аҳоли икки баравар камайса, табиатга босим пасаядими?
Олимлар дунё аҳолиси 2200-йилга бориб тахминан 4 миллиард ёки ундан камайиши ҳамда ҳар бир кишининг табиатга таъсири пасайишига асосланган ссенарийни ўрганди. Ҳисоб-китоб экологик барқарорликка эришишнинг эҳтимолий йўлларидан бирини кўрсатади. Бироқ бу БМТнинг демографик прогнози ёки инсоният учун белгиланган қатъий чегара эмас.
Аҳоли икки баравар қисқарса, табиатга босим ҳам камаядими?
Сустаинабле Девелопмент журналида эълон қилинган тадқиқотда аҳоли сони ва киши бошига тўғри келадиган истеъмолнинг табиий тизимларга таъсири таҳлил қилинган.
Марк Киган ва унинг ҳаммуаллифлари 1970–2020-йилларга оид маълумотларни экологик босим билан боғлиқ саккизта кўрсаткич бўйича таққослаган. Улар орасида карбонат ангидрид чиқиндилари, энергия ва сувдан фойдаланиш, пластик ишлаб чиқариш, материаллар истеъмоли ҳамда тирик табиат ҳолатини акс эттирувчи кўрсаткичлар бор.
Кейин тадқиқотчилар аҳоли сони турли йўналишда ўзгарган ссенарийларда натижалар қандай бўлишини ҳисоблаб чиққан.
Моделнинг асосий ғоясига кўра, табиатга умумий таъсир ҳам одамлар сонига, ҳам ҳар бир кишига тўғри келадиган экологик босимга боғлиқ. Яъни аҳоли сони билан бирга энергия қандай ишлаб чиқарилиши, ресурслар қанчалик тежалиши ва истеъмол одатлари ҳам муҳим.
Муаллифлар 2200-йилга бориб аҳолининг тахминан 4 миллиард ёки ундан кам бўлиши ссенарийсини киши бошига экологик таъсирни камайтириш билан бирга кўриб чиққан. Шу сабабли тадқиқотни «табиатни фақат аҳолини икки баравар қисқартириш орқали асраш мумкин» деган хулосага келтириш тўғри эмас.
Бу ҳисоб-китобни БМТнинг аҳоли бўйича прогнози билан ҳам адаштирмаслик керак. БМТнинг Ворлд Популатион Проспесц 2024 ҳисоботида дунё аҳолиси 2024-йилда тахминан 8,2 миллиард деб баҳоланган. Ўрта ссенарийда аҳоли 2080-йиллар ўрталарида қарийб 10,3 миллиардга етиб, 2100-йилга бориб 10,2 миллиард атрофида бўлиши кутилган.
Икки ҳисоб-китобнинг вазифаси турлича: БМТ аҳоли сони қандай ўзгариши мумкинлигини баҳолайди, мазкур тадқиқот эса узоқ муддатли экологик ссенарийни ўрганади.
2200-йил каби узоқ муддат учун натижалар туғилиш даражаси ва умр давомийлигига оид фаразларга жуда боғлиқ. Бир аёлга тўғри келадиган фарзандлар сонидаги кичик фарқ ҳам бир неча авлод давомида аҳоли сонида катта тафовут келтириб чиқариши мумкин. Шунинг учун «4 миллиард» рақамини Ернинг ўзгармас сиғими деб қабул қилиб бўлмайди.
Бундан ташқари, одамларнинг табиатга таъсири бир хил эмас. Юқори истеъмолга эга жамият билан ресурслардан кам фойдаланадиган жамиятда аҳоли сонининг бир хил миқдорда камайиши турлича экологик натижа беради. Энергетикадаги ўзгаришлар эса чиқиндиларни камайтириши, аммо бошқа ресурслар истеъмолига камроқ таъсир қилиши мумкин.