"Агар мен Шимолий қутбга ета олсам, унда ҳамма нарса мумкин." "Билим музликлари"даги саёҳатида тошкентлик мактаб ўқувчиси

"Агар мен Шимолий қутбга етиб бора олсам, унда ҳамма нарса мумкин." "Билим музқаймоқ кемаси"даги саёҳатида тошкентлик мактаб о'қувчиси

Бу ёзда тошкентлик мактаб о'қувчиси Эзоза Бешимжонова 40 даража иссиқни Арктика совуқларига алмаштирди. У халқаро "Билим музқаймоқ кемаси" лойиҳасининг 22 халқаро г'олибларидан бирига айланди ва Шимолий қутбга ядровий музқаймоқ кемасида ё'л олди. О'н кун давомида Эзоза фан дарсликлардан ташқарига чиқаётганини ко'рди, турли мамлакатлардан келган тенгдошлари билан учрашди ва о'з имкониятларига янгича нуқтаи назар билан қаради.

Бошловчи "О'збекистон!" деб э'лон қилганида, Эзоза ядровий музқаймоқ кемасидан давлат байрог'ини ко'тариб муз устига тушди. Кучли шамол эсди ва чексиз қор унинг атрофини қамраб олди. Саёҳатдан олдин мактаб о'қувчиси Шимолий қутб қандай ко'ринишини ва Ер меридианлари бирлашадиган нуқтада о'зини қандай ҳис қилишини тасаввур қилишга бир неча бор уриниб ко'рган эди. Қо'нишдан олдин уни қаттиқ хавотир босди.

"Бирор нарса ното'г'ри кетишидан қо'рқардим ва шу билан бирга, мамлакатимни ҳимоя қилиш учун мас'улият ҳиссини ҳис қилдим. Мен бу лаҳзани шунчалик узоқ кутган эдимки, у келганида ҳаяжондан титраб кетдим. Оёг'имни қорга қо'йганимда, ниҳоят англадим: мен ҳақиқатан ҳам шу ердаман! Атроф совуқ эди, ҳамма нарса оппоқ эди, шамол юзимга эсаётган эди ва мен Шимолий қутбда турган эдим. Кейин менга шундай туюлди: агар мен бу жойга етиб бора олсам, унда мен амалга оширишим мумкин бо'лган бошқа ко'п нарсалар ҳам мумкин эди", деб эслайди Эзоза.

Мактаб о'қувчиси учун Шимолий қутбга саёҳатни туристик саёҳат ёки халқаро мусобақанинг чо'ққиси деб ҳисоблаш қийин. "Билим музқаймоқи" лойиҳаси мактаб о'қувчилари учун та'лим экспедицияси сифатида о'йлаб топилган бо'либ, унда Арктика табиий фанлар, ядро технологиялари, замонавий касблар ва халқаро ҳамкорлик ҳақида ма'лумот олиш учун платформага айланади.

Ҳар бир мамлакатдан беш минг абитуриент ва битта г'олиб

"Билим музқаймоқи 2026" лойиҳаси учун халқаро танлов жараёни уч босқичдан иборат эди. Дастлаб, иштирокчилар табиий фанлар, ядро энергияси, замонавий технологиялар ва Арктикани қамраб олувчи илмий викторинада 30 та саволга жавоб беришди. Кейин улар мутахассисларнинг вебинарларини тинглашди ва топшириқларни бажаришди. Икки босқичдан со'нг ҳар бир мамлакатдан о'нта финалчи танлаб олинди. Улардан ядро технологияси аллақачон дунёни қандай о'згартираётгани ҳақида ижодий видео тақдимот ёзиш со'ралди. Халқаро ҳакамлар ҳай'ати уларнинг мавзу бо'йича билимларини, ишонарли далилларини, инновацион фикрлашларини ва мураккаб технологияларни аниқ ифодалаш қобилиятини баҳолади.

Танлов жараёнида 14 ёшдан 16 ёшгача бо'лган тахминан беш минг о'смир иштирок этди. Халқаро иштирокчилар орасида 22 мамлакатдан 22 нафар мактаб о'қувчиси г'олиб бо'лди, жумладан, О'збекистондан Эзоза Бешимжанова ҳам. Экспедиция "Г'алабанинг 50 йили" ядровий музқаймоқ кемасида бо'либ о'тди ва лойиҳанинг о'зи Росатом давлат корпорацияси ко'магида ташкил этилди.

Эзоза учун ушбу танловда г'олиб чиқиш тасодифий эмас эди. У еттинчи ёки саккизинчи синфдаёқ мусобақалар ва ёшлар лойиҳаларига қизиқиш билдира бошлади. У биринчи уринишлари ҳар доим ҳам муваффақиятли бо'лмаганини тан олди, аммо кейинги ҳар бир танлов иштироки аввалгисидан кучлироқ бо'лди. Унинг г'алаба қозониш истаги аста-секин о'зини такомиллаштиришнинг аниқ режасига айланди.

"Аввалига мен Тошкентда о'тказилган о'нта кичик танловга ариза топширдим, лекин ко'пинча ҳатто қатнаша олмадим ҳам. Ҳар бир рад жавобидан со'нг, мен нимада хато қилганимни тушунишга ҳаракат қилдим: матнни қаерда ёмон ёзганман, видеода о'зимни қаерда ёмон тақдим этганман. "Билим музқаймоқи" учун видео тақдимотимни тайёрлаётганимда, аввалги тажрибам аллақачон жуда фойдали бо'лди. Ҳикоям етарлича ишончли тузилганми, ибораларим то'г'рими ва о'зимни самарали тақдим эта олганмиманми, деб қарадим", дейди у.

Эзозанинг ҳикояси шуни ко'рсатадики, бундай та'сирчан танлов жараёнида г'алабага ё'л, албатта, ютуқларнинг бенуқсон ро'йхати билан бошланмайди. Ба'зан, ундан олдин бир қатор муваффақияцизликлар бо'лади, бу вақт ичида о'смир ма'лумотни қайта ишлашни, фикрларини ифода этишни, хатоларни таҳлил қилишни ва кейинги уринишда таслим бо'лмасликни о'рганади.

Катта синф сифатида музқаймоқ

Экспедиция лойиҳанинг жонли та'лим босқичига айланди.

Кема бортида иштирокчилар ма'рузалар, семинарлар, илмий тажрибалар ва россиялик ва халқаро мутахассислар билан учрашувлар дастуридан баҳраманд бо'лишди. Талабалар Арктика, замонавий ядровий технологиялар ва ядровий музқаймоқ флотининг ишлаши ҳақида билиб олишди.

Саёҳатдан олдин Эзоза деярли барча дарслар физика ва Арктикани о'рганишга баг'ишланади деб о'йлаган эди. Бироқ, аслида саёҳат дастури анча кенгроқ бо'либ чиқди. Иштирокчилар атом физикаси, астрономия ва Шимолий Муз океанини о'рганиш тарихи бо'йича ма'рузаларда қатнашдилар, хитой тилини о'ргандилар ва интервюларни суратга олиш ва о'тказишни о'ргандилар.

Эзозанинг энг эсда қоларли тажрибаси Франс Жозеф Ланд яқинидаги ма'руза бо'лди. Кема ороллар ва илгари тадқиқотчилар ишлаган ташландиқ аҳоли пункти яқинида эди. Мутахассис архипелаг тарихини тушунтирди ва шу билан бирга иштирокчилар кемадан ко'рган жойларини ко'рсатди.

"Бу одатий ма'рузадан мутлақо фарқ қиларди. Улар бизга бу жойларнинг тарихи ҳақида гапириб беришди ва кейин дарҳол: "Чапга қаранг, у ерда фалон нарса бор", дейишди. Сиз бир вақтнинг о'зида тушунтиришни тинглаб, ҳамма нарсани о'з ко'зингиз билан ко'рдингиз. Эҳтимол, шунинг учун ма'лумот бошқача сақлангандир", дейди Эзоза.

Экспедицияда ҳамма нарса режага мувофиқ кетмади. Гелий билан то'лдирилган шарда қурилмани учиришни о'з ичига олган битта тажриба кучли шамол туфайли Шимолий қутбда муваффақияцизликка учради. Кейинчалик иштирокчилар Франс Жозеф Ланд яқинида учиришни такрорладилар. Биринчи уринишда муваффақияцизликка учраган тажриба ҳам та'лим тажрибасининг бир қисмига айланди. Ахир, фан ҳар доим ҳам олдиндан белгиланган ссенарийга амал қилмайди; ташқи шароитлар режани о'згартириши мумкин ва дастлабки муваффақияцизлик г'оядан воз кечиш керак дегани эмас.

Инсон орқали касбни ко'риш

Мутахассислар ва устозлар билан учрашувлар "Билим музқаймоқи"нинг муҳим қисми бо'лди. Иштирокчилар нафақат технология ҳақида, балки инсоннинг ма'лум бир соҳага қандай кириши, қаерда о'қиши, қандай лойиҳаларда иштирок этиши ва танлаган мутахассислиги қандай имкониятларни очиши ҳақида ҳам билиб олдилар.

"Мен халқаро муносабатларга қизиқаман ва мактабни тугатгандан со'нг шу соҳани давом эттиришни о'йлаяпман. Музқаймоқ заводида бу соҳада ишлайдиган устоз бор эди. У халқаро муносабатлар қандай қилиб унинг касбига айлангани, қайси лойиҳаларда иштирок этгани ва иши унга ташриф буюришга имкон берган жойлар ҳақида гапирди. Мен унга тобора ко'проқ саволлар беришни хоҳладим, чунки унинг тажрибаси менинг қизиқишларимга жуда мос эди. Ушбу учрашувдан со'нг, мен бу соҳада ривожланишга янада ко'проқ иштиёқманд бо'лдим. Мен нафақат касбни, балки ҳақиқий инсонни ва мумкин бо'лган мартаба ё'лини ко'рдим", деб тушунтиради Эзоза.

Бошқа иштирокчилар шифокорлар, физиклар, муҳандислар ва ядро саноати мутахассислари билан о'з режаларини муҳокама қилиш имкониятига эга бо'лишди. Эзозанинг янги до'стларидан бири шифокор бо'лишни орзу қиларди. Тиббий ма'лумотга эга мутахассис билан суҳбат унга тиббиётнинг қайси соҳаси унга энг мос келишини яхшироқ тушунишга ёрдам берди. Бошқача қилиб айтганда, талабалар саёҳат давомида ким бо'лишлари кераклиги ҳақидаги саволга тайёр жавоб олишмайди, лекин улар мутахассисларга саволлар бериш ва қизиқишларини реал ҳаётдаги профессионал фаолият билан бог'лаш имкониятига эга.

Тил чегараларисиз фан

Лойиҳанинг халқаро қисмида Европа, Осиё, Африка ва Лотин Америкасидан келган мактаб о'қувчилари иштирок этди. Кемада улар турли маданий келиб чиқиши ва тилларига эга бо'лган о'смирлар билан учрашишди, аммо фан ва технологияларга умумий қизиқиш билдиришди. Инглиз тили иш тилига айланди. Эзоза учун бу экспедициянинг дастлабки жиддий қийинчиликларидан бири бо'либ чиқди.

"Биринчи куни мен талабаларга яқинлашиш ва суҳбат бошлашдан уялдим. Мен инглиз тилида бирор нарсани ното'г'ри тушунишим ёки ното'г'ри бир нарса айтишим мумкиндек ҳис қилдим. Лекин кейин улар менга яқинлаша бошладилар ва мен тезда ҳаддан ташқари асабийлашаётганимни англадим. Бироз вақт о'тгач, мен шу қадар равон гапирдимки, о'зимни деярли она тилида со'злашувчидек ҳис қилдим", деб эслайди у.

Эзоза Миср, Индонезия, Қозог'истон ва Арманистондан келган иштирокчилар билан айниқса яқинлашди. О'смирлар о'з мамлакатлари ҳақида ҳикоялар айтиб беришди, спектаклларда ҳамкорлик қилишди ва эсдалик совг'алари алмашишди.

О'збекистондан Эзоза бош кийим, ҳалва, қурт, тангалар ва палов, нон ва самса шаклидаги магнитларни олиб келди. Кутилмаганда, энг машҳур сувенир қуш шаклидаги кичик лойдан ясалган ҳуштак эди; Иштирокчилардан доимий равишда ҳуштак чалиб ко'ришни со'рашарди.

Эзоза учун лойиҳанинг қиймати фақат Арктика билан бог'лиқ эмас.

"Аввало, мен лойиҳадан кейин очиладиган имкониятлар ва биз олган билимлар ҳақида гапирардим. "Билим музқаймоқи"да иштирок этиш бошқа дастурлар ва университетга кириш учун қо'шимча имкониятлар очиши мумкин. Лекин мен учун энг муҳими, мен о'рнатган алоқалар эди. Энди биламанки, агар мен дунёнинг бошқа қисмига борсам, кимдир мени кутиб олиш учун у ерда бо'лиши мумкин, чунки мен дунёнинг турли бурчакларида яқин до'стлар ва биринчи халқаро до'стлар орттирдим", дейди Эзоза.

Арктика устаси билан учрашув

Экспедициянинг энг кучли лаҳзаларидан бири оқ айиқлар билан учрашув бо'лди.

Эзоза кема дастлабки икки кун давомида кучли бо'рондан қандай о'тганини эслайди. Иштирокчиларнинг аксарияти тебраниш билан курашдилар ва нотаниш шароитларга мослашишга ҳаракат қилишди. Бир куни кечқурун у ё'лакдаги шовқиндан уйг'онди. Бир неча дақиқадан со'нг, инструктор қайтиб келиб: "Тезроқ кийининг, айиқ бор!" деди. Бир нечта иштирокчилар кеманинг тубига югуришди. Дарҳақиқат, Арктика устаси пастда, деярли ён томонда эди.

"Аввалига мен айиқни ко'раётганимни ҳам сезмадим. Худди туш ко'раётгандек туюлди. Кейин у юра бошлади ва панжалари остида қор г'ичирлади. Кейин мен бу товушни эшитдим ва буларнинг барчаси ҳақиқий эканлигини англадим. Биз жуда жимгина о'тирдик, шунинг учун унинг нафас олиши ва юришини эшитишимиз мумкин эди", деб эслайди Эзоза.

Кейинчалик иштирокчиларга оқ айиқлар, уларнинг турмуш тарзи ва яшаш жойлари ҳақида ма'руза қилинди. Шахсан учрашгандан со'нг, илмий ма'лумотлар бошқача қабул қилинди. Ҳайвонларни табиий муҳитда кузатиб, Эзоза Арктика, аввало, тирик мавжудотлар учун уй эканлигини ва одамлар фақат вақтинчалик меҳмонлар эканлигини англади.

Шимолий қутб узоқ саёҳатнинг бошланиши сифатида

Ушбу саёҳат Эзозанинг келажакдаги қарорлари ва танловларига қандай та'сир қилиши мумкинлиги ҳақида гапирар экан, у бу тажриба унга о'з имкониятларини қайта баҳолашга имкон берганини та'кидлади.

Шимолий қутбга саёҳат унинг учун музқаймоққа чиқишдан анча олдин бошланган, биринчи танлов аризалари, вақти-вақти билан муваффақияцизликлар ва яна бир бор рад этиш сабабларини тушунишга уринишлар билан. Халқаро танлов жараёни, инглиз тилида мулоқот, мутахассислар билан учрашувлар ва жамоавий ишлар бу о'зини такомиллаштиришнинг давоми бо'лди.

Эзоза ушбу тажрибани қо'лга киритишни истаган мактаб о'қувчиларига қо'рқув ва шубҳа бутунлай ё'қолишини кутмасликни маслаҳат беради. Унинг ҳикояси ко'рсатганидек, ишонч ко'пинча биринчи қадамдан кейин пайдо бо'лади.

"Мен ҳам танлов жараёнидан о'толмаслигимга деярли амин эдим. Лекин имконият туг'илганда, натижа кафолатланмаган бо'лса ҳам, барибир ҳаракат қилишингиз керак. Дастлаб сиз муваффақият қозонмайдиган о'нта мусобақага эга бо'лишингиз мумкин, аммо уларнинг ҳар бири тажриба беради. Ва кейин, айнан шу тажриба сизга илгари о'йлаб ҳам ко'ришдан қо'рққан имкониятга эришишга ёрдам беради", дейди Эзоза.

Бу со'злар, эҳтимол, "Билим музқаймоқи"нинг асосий мақсадларидан бирини акс эттиради. Иштирокчилар учун Шимолий қутб шунчаки якуний нуқта ёки го'зал хотира эмас, балки уларнинг кейинги саёҳатининг - та'лим, профессионал ва шахсий ҳаётларининг бошланишига айланади.