Афғонистонда тунда кимнинг уйқуси қочди

Афғонистонда тунда кимга уйқу йўқ

Август охирида Толибонга қарши Афғонистон Бирлашган фронти камида 180 нафар афғон диний арбоби, исломшунос олим ва тадқиқотчиси «Толибон» ҳаракатига қарши уруш ёки қуролли ҳаракатларни қўллаб-қувватловчи фатво чиқарганини маълум қилди.

Фронт баёнотида таъкидланишича, ушбу диний қарор ҳали 2015 йилда ислом таълимоти ва қонунларини талқин қилиш учун тузилган уламолар кенгаши томонидан тайёрланган. Бу кенгаш таркибига бутун Афғонистондан келган мутахассислар, жумладан, Қуръон тафсири, ислом илоҳиёти, ҳадис, фиқҳ, Муҳаммад пайғамбар сийрати, ислом ақидаси ва исломшуносликнинг бошқа йўналишлари билимдонлари кирган. Ушбу мусулмон уламолари Афғонистондаги ҳозирги вазиятни «зулм» деб тавсифлаб, афғонларни зулмдан озод қилиш уларнинг диний бурчи эканини маълум қилишди.

Фатво Афғонистонда «Толибон» ҳукмронлигига қарши чиқаётган қуролли гуруҳлар учун диний легитимликнинг муҳим манбасига айланиши мумкин. Бирлашган фронтга раҳбарлик қилаётган, илгари эса афғон армиясига генерал-лейтенант унвонида қўмондонлик қилган Сами Садат уламолар қарорини олқишлашини ва «Толибон»га қарши қуролли қаршилик кўрсатиш содиқлигини тасдиқлашини билдирди.

Август ойи бошида худди шу гуруҳ мамлакатда «Толибон» кучларига қарши қаратилган «Муҳариб» операцияси бошланганини эълон қилган эди. Эълондан сўнг дарҳол Бирлашган фронт бир нечта вилоятларда, жумладан Қандаҳор, Ҳилманд, Ғор, Бағлон ва Бадахшонда бир қатор ҳужумлар уюштирди.

Миллий қаршилик фронти ва Афғонистонни озод қилиш фронти — яна икки мухолиф куч — ҳам толиблар позицияларига, айниқса Афғонистон шимолида зарбалар бермоқда.

Бундай шароитда эълон қилинган фатво билан боғлиқ диний легитимлик катта аҳамиятга эга, чунки «Толибон» ўз сиёсий ўзлигини кўп жиҳатдан ислом ҳуқуқини талқин қилиш орқали қуради ва ўзини исломий ҳукумат сифатида тақдим этади.

Эндиликда ушбу легитимликка тўғридан-тўғри чақириқ ташланди. Шу билан бирга, қуролли мухолифат толиблар режимининг хориждаги танқидчилари ва рақиблари билан алоқалар ўрнатиб, мамлакат ичида ҳам, унинг ташқарисида ҳам кенгроқ қўллаб-қувватлашга эришишга интилмоқда.

Бошқа ички қийинчиликлар ҳам бор. Август ойида тоғ-кон саноати ишчиларининг норозилик намойишлари бошланди. ТҲ (Толибон ҳаракати) раҳбари Ҳибатуллоҳ Охундзоданинг олтин қазиб олиш тўғрисидаги фармонига кўра, олтин қазиб олинадиган давлат ерлари қўриқланадиган тоифага ўтказилди, тоғ-кон саноати вазирлигига эса уларни тасдиқланган хусусий шахслар ва компанияларга ижарага бериш топширилди. Қоғозда бу тартибли кўринади. Аммо амалиётда бу уруғ-аймоқчилик ва таниш-билишчилик сиёсатини акс эттиради. Толиблар билан алоқадор муайян шахсларнинг манфаатлари бўлган объектлар қўриқлов остига олинади. Олтин, бошқа табиий ресурслар каби, бир вақтнинг ўзида ҳомийлик, мажбурлаш ва ҳудудий ҳокимият манбаи бўлиб хизмат қилади.

«Толибон» ҳаракати кончилик ишлари хавфсизлигини таъминлаш учун минг нафар жангчидан иборат махсус тоғ-кон кучларини тузди ва маҳаллий қўмондонлар таъсирини сиқиб чиқармоқда, шу билан бирга олтин қазиб олишдан тушадиган даромадларни марказлаштирмоқда. «Толибон»нинг расмий маълумотларига кўра, биргина Бадахшон вилоятида юз мингга яқин киши бевосита ёки билвосита олтин қазиб олишга жалб қилинган. Аммо қимматбаҳо металлар қазиб олинадиган ўрта ва юқори шиддатли можаролар мавжуд мамлакатларда улардан тушадиган даромадлар ҳарбийлаштирилган гуруҳларни молиялаштиришга ҳам сарфланади, сотиш эса, қоида тариқасида, яширин схемалар ва қора бозор орқали амалга оширилади. Ушбу бизнесда кўп йиллардан буён БАА етакчи мавқени эгаллаб келмоқда.

Покистон ҳам Афғонистон ўз ҳудудидан қўшни давлатларга ҳужумлар уюштириш учун плацдарм сифатида фойдаланилишига йўл қўймаслик бўйича мажбуриятларини бажармаётган «Толибон» режими туфайли хавфсизликка жиддий таҳдид бўлиб қолаётганини бир неча бор таъкидлаган. Бу чегарада толибларнинг ўзлари билан отишмаларга, жумладан, оғир қуроллар қўлланилишига олиб келди.

Қайд этиш жоизки, кўплаб давлатлар «Толибон» ҳукуматини тан олишга ва муносабатларни нормаллаштиришга шошилмаяпти. Толиблар билан алоқаларни яхшилашга қарши энг салмоқли далил уларнинг хотин-қизларга бўлган муносабати бўлиб қолмоқда. ЮНЕСКО ва ЮНИСЕФ ҳам таълим соҳасидаги паст кўрсаткичлар яна бир авлодга таҳдид солаётганидан огоҳлантирмоқда. Бу муаммо вақтинчалик эмас, балки тизимли хусусиятга эга. «БМТ-аёллар» тузилмаси маълумотларига кўра, деярли ўнта ёш афғон аёлидан саккизтаси таълим олиш, ишлаш ёки касбий тайёргарликдан ўтиш имкониятига эга эмас. 2026 йилга мўлжалланган алоҳида ҳуқуқий огоҳлантиришда айтилишича, «Толибон» томонидан қабул қилинган жиноий қонунлар аёлларнинг ҳуқуқий мақоми ва уларнинг одил судловдан фойдаланиш имкониятларини янада заифлаштиради.

Бир қатор Ғарб давлатлари, хусусан, Австралия ва Канада буни ўз сиёсатининг пойдеворига айлантирди ва «Толибон»га босим ўтказишни давом эттиришга ҳаракат қилмоқда. АҚШ Давлат департаменти ўз сиёсати руҳида таъкидлашича, келажакда ҳар қандай муносабатларни нормаллаштириш ёки расмий тан олиш «Толибон»нинг инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ вазиятни яхшилаши, терроризмга қарши кураш бўйича мажбуриятларини бажариши ва ноқонуний ҳибсга олинган америкаликларни озод қилишига боғлиқ бўлади.

Агар Россия томонидан «Толибон» режими билан муносабатлар борасида муайян ижобий қарорлар мавжуд бўлса-да, барибир, холисона қараганда, толибларнинг ўзлари Ғарб давлатлари билан муносабатлар нормаллашишини исташади. Уларга жамоавий Ғарб мамлакатларида музлатиб қўйилган афғон активлари, шунингдек, ушбу мамлакатлар институтлари томонидан ҳеч қандай ҳуқуқий оқибатлар бўлмаслиги керак. Зеро, 2025 йил июль ойида Халқаро жиноий суд (ХЖС) «Толибон» ҳаракати олий раҳбари Ҳайбатуллоҳ Охундзода ва олий суд раиси Абдул Ҳаким Ҳаққонийни инсониятга қарши жиноят сифатида гендер белгиси бўйича таъқиб қилиш айбловлари илгари сурилганидан кейин ҳибсга олишга ордер берган эди.

БМТ Бош котиби ҳам терроризм, инклюзив институтлар ҳамда хотин-қизлар ҳуқуқларини Афғонистондаги ҳал этилмаган асосий муаммолар деб атади. БМТ Тараққиёт дастури иқтисодий жиҳатни ҳам қўшимча қилиб, аёлларнинг яккаланиши, иш ўринлари яратилишининг сустлиги ва халқаро ёрдамнинг қисқариши мамлакатни қайта тиклашга зарар етказаётганидан огоҳлантирмоқда.

Агар дипломатик каналлар орқали музокаралар оммавий жараён бўлса, Афғонистон ичидаги қуролли мухолифатнинг муваффақиятлари Ғарб давлатларини толиблар рақибларини ҳар томонлама қўллаб-қувватлашга, ҳатто қурол-яроғ етказиб беришгача ундаши мумкин. Бу сиёсий уруш доирасига тўғри келади, ҳар ҳолда АҚШнинг қўлланмалари бўйича рақибни ағдариш учун ҳар қандай воситадан фойдаланиш мумкин. ШҲТнинг охирги саммитидан кейинги қўшма декларацияда Афғонистон муаммолари алоҳида ажратиб кўрсатилгани бежиз эмас. Евроосиё мамлакатлари тўпланиб қолган зиддиятлар ва муаммолар тугунини мустақил равишда, одатда ҳамиша салбий узоқ муддатли оқибатларга олиб келадиган ташқи аралашувсиз ҳал қилишни истарди.