А юлдузлар эса алдайди ва қулайди
Қозоғистон армияси фожиадан сўнг қайта қурилмоқда. Мудофаа вазирлиги текшируви 13 та жиноят иши қўзғатилишига олиб келди
А юлдузлар эса ёлғон гапиради ва қулайди
Қозоғистон президенти Қасим-Жомарт Тоқаев томонидан ваъда қилинган ҳарбий ислоҳот илк кўринишларини олди: қўмондонликнинг алмашиши, жиноий ишлар ва армия харажатларининг текширилиши. Куни кеча давлат раҳбари Каспийда 14 нафар ҳарбий хизматчи ҳалок бўлганидан кейин тузилган комиссиянинг дастлабки хулосаларини тинглади. Текширув битта фожиали машғулот доирасидан анча четга чиқиб кетди. Энди Остона жанговар шайлик ва интизом ҳақида мунтазам равишда ҳисобот бериб келган тизим нима учун бунчалик чуқур қайта қуришга муҳтожлигини тушунтириб бериши керак.
Президент Қасим-Жомарт Тоқаев иштирокидаги йиғилишда маърузани комиссия раиси, Хавфсизлик кенгаши раисининг ўринбосари Аида Балаева тақдим этди. У ҳарбий тадбирларни режалаштиришдаги хатоликларга ва аввалги раҳбарият томонидан назоратнинг етарли бўлмаганига эътибор қаратди. Тоқаев айбдорларни жавобгарликка тортишни ва текширув хулосаларини ислоҳот режасида ҳисобга олишни талаб қилди, деб хабар берди давлат раҳбарининг матбуот хизмати.
Текширувнинг биринчи босқичи якунларига кўра, эҳтимолий талон-торожликлар, мансаб ваколатларини суиистеъмол қилиш ва бошқа қонунбузарликлар бўйича 13 та жиноий иш қўзғатилди. Комиссия, шунингдек, уставдан ташқари муносабатлар ва ҳарбий хизматчиларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари ҳақида ҳам маълум қилди. Қўмондонлик таркибининг совуққонлиги бўйича олиб борилаётган тергов давомида беш нафар мансабдор шахс ҳибсга олинди. Ишлар нафақат машғулотлардаги фожиага, балки Мудофаа вазирлигининг турли бўлинмалари фаолиятига ҳам тегишлидир. Айбланувчиларнинг айбдорлигини суд аниқлаши керак.
Алоҳида равишда Олий аудиторлик палатаси 50 та объектда, жумладан 48 та ҳарбий қисмда маблағларнинг сарфланишини ўрганмоқда. Таъминот, шахсий таркибни тайёрлаш, машғулотлар, инфратузилма, қурол-яроғ ва рақамли тизимлар текширилади. Давлат мудофаа буюртмаси аудити якунлари бўйича ҳукумат ва тегишли идораларга 57 та тавсия ва топшириқ тақдим этилди. Хабарда ушбу аудит бошланган сана кўрсатилмаган: уни тўлиқ фожиадан кейинги текширувлар натижаси деб ҳисоблаб бўлмайди.
Эслатиб ўтамиз, фожиа 24 сентябрь куни Мангистау вилоятида ўтказилган «Хазар корганы – 2026» машғулотларида юз берган эди. «Кайсар» катеридан тушиш вақтида 17 нафар ҳарбий хизматчи денгизга тушиб кетган. Уч киши омон қолган. Мудофаа вазирлигининг дастлабки тушунтириши об-ҳавонинг кескин ёмонлашиши билан изоҳланган эди. Бироқ кейинроқ президент иштирокчилар зарур анжомлар, жумладан, денгиз қутқарув нимталари билан таъминланмаганини маълум қилди.
Қозоғистон Ҳарбий-денгиз кучларининг собиқ бош қўмондони вице-адмирал Жандарбек Жанзаков Қозоғистон ОАВларига берган шарҳида об-ҳаво ёмонлашганда қабул қилиниши керак бўлган қарорга тўхталди: «Машғулот раҳбари ушбу тадбирни шунчаки қолдириши ёки бекор қилиши шарт эди, вассалом». Денгизга тушишни ким тўхтатиши мумкин эди ва нима учун буни қилмади — терговнинг асосий саволларидан биридир.
Тоқаев мудофаа вазири Даурен Косановни истеъфога чиқарди. Унинг ўрнини Махсус операциялар кучларининг собиқ қўмондони Айдос Мирзахметов эгаллади. Кадрлар алмашинуви давом этди: 5 октябрь куни Айткурман Омарбеков Бош штаб бошлиғи этиб тайинланди.
Шу билан бирга, экспертлар таъкидлаганидек, хизмат хавфсизлиги анчадан бери президент учрашувлари кун тартибида бўлган. 2025 йил август ойида Косановнинг маърузасини қабул қилаётиб, Тоқаев ҳарбийларнинг ҳалок бўлиши ва жароҳатланишининг олдини олиш ҳақида гапирган эди. 2026 йил январида эса вазир интизом ва тартиб ўрнатиш бўйича топшириқлар ижроси ҳақида ҳисобот берган. Демак, муаммо маълум бўлган, топшириқлар берилган, ҳисоботлар қабул қилинган. Қисмлардаги аҳволни ўзгартириш учун нима етишмади?
Экспертлар аввалги маърузаларни ҳозирги текширувлар натижалари билан солиштириб, савол бермоқдалар: ҳукумат шакллантирилаётган пайтда, нега текширувни олдинроқ ўтказишга нима халақит берди? Ифоданинг кескинлиги ортида вазирнинг ишини баҳолаганларнинг жавобгарлиги тўғрисидаги савол турибди. Сентябрдаги қайта тайинлов ҳам ундан кейинги истеъфо каби тушунтиришни талаб қилади.
Янги раҳбарият қандай ўзгаришлар тайёрлаётганини мудофаа вазири Айдос Мирзахметов биринчи ишчи йиғилишида белгилаб берди. Ҳарбийларни замонавий можаролар тажрибасини ҳисобга олган ҳолда ўқитиш режалаштирилмоқда: учувчисиз учиш аппаратлари, радиоэлектрон кураш, разведка ва алоқа воситаларини қўллаш. Қўшинларни бошқаришда ортиқча келишувлар, ҳисоботлар ва йиғилишларни қисқартириш, харидларни эса бўлинмалар ва жанговар тайёргарлик эҳтиёжларига бўйсундириш ваъда қилинмоқда. «Армия ҳисобот кўрсаткичлари ва кўргазмали тадбирлар учун ривожланмаслиги керак», – деди вазир.
Алоҳида вазифа — аскарлар хавфсизлиги: уставдан ташқари муносабатларга чек қўйиш, хизмат ва турмуш шароитларини яхшилаш. «Ҳар бир аскар ўзини хавфсиз ҳис қилиши керак», – деб таъкидлади Мирзахметов. Эълон қилинган устувор йўналишлар айнан текширув камчиликларни аниқлаган соҳаларга — тайёргарлик, таъминот ва командирларнинг жавобгарлигига дахл қилади. Энди янги раҳбарият ушбу талаблар қисмларда қандай ишлашини кўрсатиб бериши керак. Каспийдаги фожиадан кейин ислоҳотнинг ишонарлилиги армия тизими хавфни аниқлашни ва қонунбузарликларни одамлар ҳалок бўлгунига қадар бартараф этишни ўргана олишига боғлиқ бўлади.
Тоқаев замонавий таҳдид ва хавф-хатарларга самарали жавоб беришга қодир бўлган янги намунадаги армияни шакллантириш зарурлигига алоҳида эътибор қаратди. Йиғилишда у модернизация ҳарбий интизомни мустаҳкамлаш, ҳарбий хизматчиларнинг хавфсизлик даражасини ошириш ва хизматни ўташ учун тегишли шароитлар яратиш билан бирга олиб борилиши кераклигини таъкидлади. Тоқаев, шунингдек, комплекс текширув холис ўтказилиши ва армиянинг жанговар шайлигига таъсир қилмаслиги кераклигини қайд этди. Президент қуролли кучларда «қонун ва тартиб» конституциявий тамойилига қатъий риоя этилиши зарурлигини алоҳида таъкидлади. Комиссия иши давом этмоқда, дейилади хабарда.