7 йил иш стажи — ва пенсия: Иқтисодиёт ва молия вазирлиги Ўзбекистон пенсия тизимига янгича назар ташлашни таклиф қилди

7 йиллик стаж ва пенсия: Иқтисодиёт ва молия вазирлиги Ўзбекистон пенсия тизимига янгича қарашни таклиф қилди

Бугунги кунда ёшга доир пенсия олиш учун етти йиллик расмий иш стажи кифоя. Аммо ижтимоий солиқни бор-йўғи 7 йил тўлаган одамнинг ўнлаб йиллар давомида расмий равишда меҳнат қилганлар билан деярли бир хил давлат пенсия кафолатига эга бўлиши қанчалик адолатли? Иқтисодиёт ва молия вазирлиги пенсия тизимининг асл мантиғини қайта кўриб чиқишни таклиф қилмоқда.

Ўзбекистонда ёшга доир пенсия тайинланиши учун камида етти йиллик расмий иш стажига эга бўлиш етарли ҳисобланади. Бундай минимал чегара турли сабабларга кўра ҳаётининг катта қисмида расмий ишламаган шахсларни базавий ижтимоий ҳимоя билан таъминлаш имконини беради.

Бироқ, бу норманинг бошқа томони ҳам бор.

Агар эркак киши 18 ёшидан ишлашни бошлаб, 60 ёшигача давом эттирса, унинг потенциал меҳнат йўли 42 йилни ташкил этади. Етти йиллик расмий бандлик эса ушбу даврнинг бор-йўғи 17 фоизи демакдир.

Бошқача айтганда, бугунги кунда меҳнат фаолиятининг фақат кичик бир қисмида расмий ишлаб, пенсия олиш ҳуқуқини қўлга киритиш мумкин.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги бунга яққол мисол келтиради.

Фуқаро 1,5 млн сўм иш ҳақи олади ва етти йил давомида расмий ишлайди. Ушбу даврда у учун пенсия тизимига 15,1 млн сўм ижтимоий солиқ ўтказилади.

Агар у кейинчалик 73 ёшигача пенсия олса, тўловларнинг умумий миқдори 127,9 млн сўмни ташкил этади.

Фарқ — 112,8 млн сўм.

Мисолга кўра, айнан мана шу сумма Пенсия жамғармаси ва давлат маблағлари ҳисобидан қопланади.

Натижада ўзига хос молиявий номутаносиблик юзага келади: тизимда қисқа муддат иштирок этиш анча узоқ вақт давомида пенсия тўловларини олиш ҳуқуқини беради.

Бу ўринда гап давлат кам стажга эга бўлган одамларни ижтимоий ҳимоя қилишдан воз кечиши кераклиги ҳақида кетаётгани йўқ. Аксинча, етти йиллик чегара муҳим ижтимоий вазифани бажаради. Масала бошқа ерда: амалдаги тизим фуқароларни 20–30 йил давомида расмий ишлашга қанчалик рағбатлантирмоқда?

Ким 30 йил давомида расмий ишлашдан манфаатдор бўлади?

Икки нафар ходимни тасаввур қилайлик.

Биринчиси 25–30 йил давомида расмий меҳнат қилган, мунтазам равишда ижтимоий солиқ тўлаган ва ўз пенсия тарихини шакллантирган.

Иккинчиси эса минимал 7 йиллик стажга эга.

Бу инсонларнинг пенсия тизимига қўшган ҳиссаси сезиларли даражада фарқ қилиши аён. Бинобарин, уларнинг пенсия таъминотидаги фарқ ҳам яққол сезилиши керак.

Амалдаги қоидаларда бундай табақалаштириш кўзда тутилган: белгиланган талабдан ташқари ҳар бир тўлиқ иш стажи йили учун пенсия ўртача ойлик иш ҳақининг 1 фоизи миқдорида оширилади. Бундан ташқари, айрим тоифадаги фуқаролар учун қўшимча устамалар белгиланган.

Бироқ Иқтисодиёт ва молия вазирлиги аслида янада кенгроқ масалани ўртага ташламоқда: бу фуқаронинг узоқ муддатли расмий бандликдан иқтисодий манфаатдор бўлиши учун етарлими?

Паст минимал чегаранинг яққол афзаллиги бор — у қисқа расмий меҳнат тарихига эга бўлган одамларни пенсия таъминотисиз қолдирмайди.

Аммо шу билан бирга, бошқа турдаги хавф ҳам юзага келади.

Агар фуқаро пенсия олиш учун етти йиллик расмий иш стажи кифоя эканлигини билса, унинг расмий секторда ўнлаб йиллар давомида фаолият юритишга бўлган иқтисодий мотивацияси пасайиши мумкин.

Натижада пенсия тизими бир вақтнинг ўзида доим ҳам осонликча бирлаштириб бўлмайдиган иккита вазифага дуч келади: базавий ижтимоий ҳимояни таъминлаш ва айни пайтда фуқароларни имкон қадар узоқ вақт расмий бандликда қолишга рағбатлантириш.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги халқаро тажрибага ҳам эътибор қаратмоқда. Россия, Молдова, Украина, Полша ва Туркияда минимал талаб қилинадиган стаж 15 йилни, Беларусда эса 20 йилни ташкил этади.

Шу билан бирга, Халқаро меҳнат ташкилоти ҳаддан ташқари юқори чегара белгиламасликни тавсия этади: келтирилган позицияга кўра, ёшга доир пенсия олиш учун минимал стажни 15 йил билан чеклаш мақсадга мувофиқдир.

42 йиллик потенциал меҳнат фаолияти даври учун 15 йил — бу тахминан 35 фоиз демакдир.

Бундай ёндашув тўлиқ бўлмаган меҳнат тарихига эга бўлган одамлар учун пенсия ҳуқуқини сақлаб қолиш, аммо шу билан бирга уни расмий иш давомийлиги ва тизимга қўшилган ҳисса билан янада узвий боғлаш имконини беради.

Моҳиятан, гап пенсия тизими фалсафасини қайта кўриб чиқиш ҳақида бормоқда.

«Пенсия ёшига етди — пенсия олди» модели аста-секин «расмий ишлади, бадал тўлади, стаж шакллантирди — ўз ҳиссасига мос пенсия олди» тамойилига ўрин бўшатиши керак.

Бунда, Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг фикрича, агар минимал стажни ошириш масаласи кўриб чиқиладиган бўлса, бу босқичма-босқич амалга оширилиши лозим. Бундан кўзланган мақсад фуқароларни пенсия ҳуқуқидан маҳрум қилиш эмас, балки расмий бандлик, стаж давомийлиги ва бўлажак пенсия миқдори ўртасидаги боғлиқликни кучайтириш бўлиши керак.

Иқтисодиёт учун бу принципиал аҳамиятга эга. Пенсия ҳуқуқлари расмий бандликка қанчалик кучли боғлиқ бўлса, яширин иқтисодиётдан чиқиш, расмий рўйхатдан ўтиш ва узоқроқ солиқ тўлашга бўлган рағбат шунчалик юқори бўлади.

Пенсия жамғармаси учун эса бу аллақачон молиявий барқарорлик масаласидир.

Етти йиллик стаж — бу минимал ижтимоий чегара. Аммо пенсия тизими бир вақтнинг ўзида ҳам барқарор, ҳам адолатли бўлишни истаса, вақт ўтиши билан асосий кўрсаткич нафақат фуқаронинг ёши, балки унинг неча йил расмий ишлагани ва тизимга қанча ҳисса қўшишга улгургани бўлиши мумкин.