2021–2025 йилларда Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги савдо

2021–2025 йилларда Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги савдо

Минтақа давлатларининг ўзаро иқтисодий боғлиқлиги кучайди

2021–2025 йилларда Марказий Осиёда минтақа ичидаги савдо бир томондан минтақа мамлакатларининг қолган дунё билан ташқи савдо алоқалари кенгайгани, иккинчи томондан пандемия давридаги инқироздан кейинги 2020 йилдаги тикланиш, логистика йўналишларининг ўзгариши ҳамда қўшни бозорларнинг хомашё, озиқ-овқат, саноат товарлари ва транзит-савдо оқимлари манбаи сифатидаги аҳамияти ошгани шароитида ривожланди.

2021–2025 йилларда Марказий Осиёнинг ички савдоси 82 фоизга кўтарилиб, 2020 йилдаги 6,6 млрд. доллардан 2025 йилда 11,9 млрд. долларга чиқди

(ушбу таҳлилда минтақа ичидаги савдо кўрсаткичи сифатида Марказий Осиё мамлакатларининг минтақадаги бошқа давлатларга экспорти ҳажми йиғиндиси олинди, бу иккиёқлама ҳисоб-китобнинг олдини олиш имконини беради, чунки айнан бир хил оқим бир вақтнинг ўзида бир мамлакатнинг экспорти ва бошқасининг импорти сифатида ҳисобга олинмайди).

Таққослаш учун, минтақа мамлакатларининг жаҳон билан умумий товар айирбошлаш ҳажми 76,1 фоизга — 143 млрд. доллардан 253 млрд. долларгача ошди.

Демак, 2020–2025 йилларда минтақа ичидаги савдо минтақанинг жаҳон билан умумий товар айирбошлашига нисбатан тезроқ ўсди. Шунга қарамай, минтақанинг умумий ташқи иқтисодий тизимидаги улуши ҳануз чекланган: 2021–2025 йилларда минтақа ичидаги савдо ҳажми ва Марказий Осиёнинг бутун дунё билан умумий товар айирбошлаш ҳажми нисбати 5 фоиз даражасида қолди (Марказий Осиё мамлакатлари ўзаро товар айирбошлашининг Марказий Осиёнинг дунё билан товар айирбошлашига нисбати ҳам шу давр мобайнида деярли ўзгармади ва 8-10 фоиз атрофида бўлди).

Бу шуни кўрсатадики, минтақавий савдо жадал ўсаётган бўлса-да, Марказий Осиёдан ташқаридаги ташқи бозорлар ўз устуворлигини сақлаб қолмоқда. Марказий Осиё ҳали минтақанинг Хитой, Россия, ЕИ, Туркия ва бошқа шериклар билан ташқи савдосига тенг миқёсдаги йирик ички савдо контурини шакллантиргани йўқ.

2021–2025 йилларда Марказий Осиёда минтақа ичидаги савдо таркиби динамикаси

2020–2025 йилларда Марказий Осиёнинг ички савдо тузилмаси консентрациялашганлигича қолди. 2025 йилда Марказий Осиё мамлакатларининг минтақадаги бошқа давлатларга қилган умумий экспортининг 55,6 фоизи Қозоғистон ҳиссасига тўғри келди. Бу ҳатто Қозоғистон улуши 53,3 фоиз бўлган 2020 йилдаги кўрсаткичдан ҳам юқори. Қиймат жиҳатидан ҳажм 1,9 баравар — 3,5 млрд. доллардан 6,6 млрд. долларга ошди. Шу тариқа, Қозоғистон минтақавий бозорга товар етказиб берувчи энг йирик таъминотчи сифатидаги ролини нафақат сақлаб қолди, балки янада мустаҳкамлади.

Ўзбекистоннинг улуши эса 2020 йилдаги 28,5 фоиздан 2025 йилда 22,6 фоизгача камайди. Бу унинг минтақага экспорти мутлақ қийматда қисқарганини англатмайди: етказиб бериш ҳажми 44 фоизга — 1,9 млрд. доллардан 2,7 млрд. долларга ошди. Бироқ Қозоғистон ва Туркманистон экспорти нисбатан тезроқ ўсди, шу сабаб Ўзбекистоннинг Марказий Осиё ички савдосидаги нисбий улуши пасайди.

Туркманистоннинг улуши сезиларли даражада — 7,3 фоиздан 11,2 фоизгача ошди. Мамлакат Марказий Осиё давлатларига экспорт қилиш бўйича энг юқори ўсиш суръатларини кўрсатди — ўсиш 2,8 баравар бўлиб, 2020 йилдаги 475 млн. доллардан 2025 йилда 1,3 млрд. долларга етди. Бу Туркманистон экспорт йўналиши кўпроқ қўшни бозорларга, аввало Ўзбекистонга қаратилганини акс эттиради, мамлакатимизга экспорт 2,6 баравар ошган.

Қирғизистоннинг улуши деярли ўзгармади: 2020 йилда 7,2 фоиз ва 2025 йилда 7,5 фоиз. Қирғизистоннинг Марказий Осиё мамлакатларига экспорти қарийб 1,9 баравар — 471 млн. доллардан 896 млн. долларгача ошди. Тожикистонда ўртача динамика кузатилди — ўсиш 51,7 фоизни ташкил этиб, 245 млн. доллардан 372 млн. долларга етди. Тожикистоннинг минтақалараро савдодаги улуши 3,7 фоиздан 3,1 фоизгача камайди.

Икки томонлама йўналишлар даражасида Қозоғистон – Ўзбекистон боғланиши минтақанинг асосий савдо ўзаги бўлиб қолмоқда. 2025 йилда Қозоғистон Ўзбекистонга 3,5 млрд. долларлик, Ўзбекистон эса Қозоғистонга 1,3 млрд. долларлик товарлар экспорт қилди. Умуман, ушбу икки ўзаро йўналиш қарийб 4,9 млрд. долларни ёки Марказий Осиёдаги умумий ички савдонинг қарийб 41 фоизини ташкил этди. Бу Қозоғистон-Ўзбекистон савдо ўқи бутун минтақа учун марказий бўлиб қолаётганини тасдиқлайди.

Иккинчи йирик йўналиш — Қозоғистоннинг Қирғизистонга экспорти. 2025 йилда у 1,7 млрд. долларни ташкил этиб, 2020 йилга нисбатан қарийб 2,9 баравар ўсди. Мазкур йўналиш минтақа ичидаги савдо ўсишининг асосий манбаларидан бирига айланди. Шунингдек, Қозоғистоннинг Тожикистонга экспортида

(1,1 млрд. долларгача) ва Туркманистоннинг Ўзбекистонга экспортида

(1,1 млрд. долларгача) ҳам катта ўсиш кузатилди.

Умуман олганда, 2020–2025 йилларда Марказий Осиё ички савдоси таркиби Қозоғистон ва Туркманистоннинг минтақавий бозорга товар етказиб берувчи сифатидаги роли кучайиши томон ўзгарди, бунда Ўзбекистон ва Тожикистоннинг улуши нисбатан камайгани кузатилди. Бироқ институционал ва геоиқтисодий жиҳатдан Ўзбекистон минтақавий савдонинг марказий бўғини бўлиб қолмоқда, чунки у деярли барча қўшни мамлакатлар учун муҳим маҳсулот сотиш бозори ва айни пайтда минтақага йирик экспортчи ҳисобланади.

2020–2026 йилларда Қозоғистон ва Ўзбекистон атрофидаги савдо алоқаларининг устунлиги сақланиб қолгани қайд этилди. Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон билан алоқалари кучайди, бу эса Ўзбекистоннинг минтақавий савдо маркази сифатидаги роли ортиб бораётганини кўрсатади. Бундан ташқари, савдо муносабатлари бир томонлама бўлмай қолди: Қозоғистон савдосида Қирғизистоннинг, Тожикистон савдосида Ўзбекистоннинг, Туркманистон савдосида Қозоғистоннинг, Ўзбекистон савдосида эса Туркманистон ва Тожикистоннинг роли ошди.

Марказий Осиё мамлакатлари учун минтақавий савдонинг роли

Минтақавий савдо Марказий Осиё мамлакатлари учун иккиёқлама рол ўйнайди. Бир томондан, у минтақанинг бутун жаҳон билан умумий товар айирбошлашида нисбатан кичик қисм бўлиб қолади. Бошқа томондан, айрим мамлакатлар учун у товар сотиш бозори, импорт манбаси, саноат ва агросаноат кооперацияси канали, шунингдек ташқи шокларни қоплаш механизми сифатида тизимли аҳамиятга эга. Бу иқтисодиёти миқёси нисбатан кичик ва қўшни бозорларга қарамлиги юқори бўлган мамлакатлар учун айниқса яққол кўринади.

Қозоғистон учун минтақавий савдонинг аҳамияти ўртача даражада ошди. Қозоғистоннинг умумий товар айирбошлашида Марказий Осиё мамлакатларининг улуши 2020 йилдаги 5,4 фоиздан 2025 йилда 6,1 фоизгача кўтарилди. Қозоғистоннинг минтақа билан товар айирбошлаши ҳажми мутлақ қийматда қарийб 1,9 баравар, яъни 4,1 млрд. долларга — 4,7 млрд. доллардан 8,8 млрд. долларгача ўсди. Бунда Қозоғистон минтақа билан яққол ижобий савдо балансини сақлаб қолмоқда: 2025 йилда Қозоғистоннинг Марказий Осиё давлатларига экспорти 6,6 млрд. долларни, минтақадан импорти эса 2,2 млрд. долларни ташкил этди. Бу Қозоғистоннинг қўшни мамлакатлар учун озиқ-овқат, хомашё, энергия ташувчилар, металлар ва саноат маҳсулотларини етказиб берувчи йирик таъминотчи сифатидаги ролини акс эттиради.

Қозоғистоннинг минтақага экспорти таркиби Ўзбекистонга йўналтирилган ҳолда қолди, бироқ Қирғизистоннинг роли кучайди. 2025 йилда Қозоғистоннинг Марказий Осиёга экспортининг 53,2 фоизи Ўзбекистон, 25,1 фоизи Қирғизистон, 17 фоизи Тожикистон, 4,8 фоизи эса Туркманистон ҳиссасига тўғри келди. 2020 йилга нисбатан тезроқ етказиб бериш айниқса Туркманистон ва Қирғизистонга бўлди, аммо Ўзбекистон Қозоғистон товарлари учун асосий минтақавий бозор мақомини сақлаб қолди.

Қирғизистон учун минтақавий савдо ташқи савдо тизимининг энг муҳим таркибий қисмларидан бири бўлиб қолмоқда. 2020 йилда Марказий Осиё Қирғизистон умумий товар айланмасининг 21,1 фоизини, 2025 йилда эса 18,8 фоизини ташкил этди. Улуш камайганига қарамай, минтақа билан савдонинг мутлақ ҳажми қарийб 2,5 баравар — 1,2 млрд. доллардан 3,0 млрд. долларгача ошди. Қирғизистоннинг асосий хусусияти — унинг минтақадан импортга қарамлиги кучайиб бораётганидир: Марказий Осиё мамлакатларидан импорт ҳажми 2020 йилдаги 729 млн. доллардан 2025 йилда 2,1 млрд. долларгача ошди, экспорт ҳажми эса 471 млн. доллардан 896 млн. долларгача кўпайди. Натижада 2025 йилда Қирғизистоннинг минтақавий савдо баланси салбий бўлиб, 1,2 млрд. доллар даражасида қайд этилди.

Қирғизистоннинг минтақага экспорти таркиби деярли икки марказли бўлиб қолди. 2025 йилда минтақага қирғиз экспортининг 50,6 фоизи Қозоғистон, 45,3 фоизи эса Ўзбекистон ҳиссасига тўғри келди. Бунда Ўзбекистонга етказиб бериш ҳажми Қозоғистонга нисбатан тезроқ ўсди: Қирғизистоннинг Ўзбекистонга экспорти 2020 йил даражасига нисбатан тахминан 2,7 баравар, Қозоғистонга экспорти эса 1,6 баравар ошди. Бу Ўзбекистоннинг Қирғизистон учун савдо бозори сифатидаги роли босқичма-босқич кучайиб бораётганини кўрсатади.

Тожикистон учун минтақавий савдо анъанавий тарзда катта аҳамиятга эга, бироқ 2020–2025 йилларда унинг нисбий роли пасайди. Марказий Осиёнинг Тожикистон умумий товар айирбошлашидаги улуши 28,3 фоиздан 18,4 фоизгача қисқарди. Бу мамлакатнинг жаҳон мамлакатлари билан умумий товар айирбошлаши 2,4 баравар ўсгани, минтақа билан савдо эса 54,2 фоизга ошгани билан боғлиқ бўлди. Шунга қарамай, Марказий Осиё Тожикистон ташқи савдосининг асосий йўналиши бўлиб қолмоқда: 2025 йилда минтақа билан савдо ҳажми 2 млрд. долларга яқинлашди. Бунда савдо тузилмаси катта тақчиллик билан тавсифланади: Тожикистоннинг Марказий Осиё давлатларига экспорти 372 млн. долларни, импорти эса 1,6 млрд. долларни ташкил этди, бу эса қарийб 1,2 млрд. долларлик салбий салдони шакллантирди.

2025 йилда Тожикистоннинг Марказий Осиё давлатларига экспортининг 74,1 фоизи Ўзбекистонга, 22,9 фоизи эса Қозоғистон ҳиссасига тўғри келди. Қирғизистон ва Туркманистонга етказиб бериш ҳажми минимал бўлди. Бу Тожикистоннинг минтақавий экспорти биргина йўналиш — ўзбек бозорига сезиларли даражада боғлиқ бўлиб қолганини англатади.

Туркманистон учун минтақавий савдонинг аҳамияти янада ошди. Мавжуд маълумотлар асосидаги ҳисоб-китобларга кўра, Туркманистон умумий товар айирбошлашида Марказий Осиё мамлакатларининг улуши 2020 йилдаги 4,6 фоиздан 2025 йилда 11,2 фоизгача кўтарилди. Бу минтақавий бозор мамлакат учун анча муҳим бўлиб қолганини англатади. Туркманистоннинг Марказий Осиё билан товар айирбошлаши қарийб 2,8 баравар — 628 млн. доллардан 1,8 млрд. долларгача ошди. Бунда экспорт ва импорт ҳажми деярли бир маромда ўсди, аммо экспорт базаси анча юқорилигича қолди: 2025 йилда Туркманистоннинг минтақага экспорти қарийб 1,3 млрд. долларни, импорти 435 млн. долларни, ижобий салдо эса қарийб 0,9 млрд. долларни ташкил этди.

Туркманистоннинг асосий минтақавий шериги ҳануз Ўзбекистон бўлиб қолмоқда — 2025 йилда мамлакатимиз Туркманистоннинг Марказий Осиёга экспортининг 78,2 фоизини таъминлади.

Умумий товар айирбошлашдаги улуши камайган бўлса-да, Ўзбекистон учун минтақавий савдо стратегик аҳамиятга эга. 2020 йилда Марказий Осиё мамлакатлари Ўзбекистон ташқи савдо айланмасининг 13,9 фоизини, 2025 йилда эса 11,7 фоизини ташкил этди. Улушнинг камайиши минтақавий алоқаларнинг қисқариши эмас, балки Ўзбекистоннинг қолган дунё мамлакатлари билан савдоси тезроқ ўсгани билан боғлиқ бўлди. Мутлақ қийматда Ўзбекистоннинг Марказий Осиё давлатлари билан товар айирбошлаш ҳажми 1,7 баравар — 4,6 млрд. доллардан 7,7 млрд. долларгача ошди. Бунда Ўзбекистоннинг минтақадан импорти экспортига қараганда тезроқ ўсди: минтақавий экспорт 44 фоизга ошиб, 1,9 млрд. доллардан 2,7 млрд. долларга етди, импорт эса 86 фоизга — 2,7 млрд. доллардан 5 млрд. долларга кўпайди. Натижада 2025 йилда Ўзбекистоннинг минтақавий салбий салдоси қарийб 2,3 млрд. долларни ташкил этди.

Шу билан бирга, минтақанинг бошқа мамлакатлари билан солиштирганда, Ўзбекистоннинг Марказий Осиёга экспорти таркиби мамлакатлар кесимида кўпроқ диверсификациялашган кўринишга эга. 2025 йилда Қозоғистон Ўзбекистоннинг Марказий Осиёга экспортининг 49,3 фоизини, Қирғизистон — 26,8 фоизини, Тожикистон — 19,9 фоизини, Туркманистон эса 4 фоизини эгаллади. Бунда 2020 йилга нисбатан энг сезиларли ўсиш Тожикистон йўналиши бўйича қайд этилган бўлиб, унда Ўзбекистон экспорти тахминан 85 фоизга, шунингдек Қозоғистон бўйича 73 фоизга ошди.

Шундай қилиб, минтақа ичидаги савдонинг роли мамлакатлар кесимида турлича. Қозоғистон ва Туркманистон минтақага асосан нетто-экспортчи сифатида чиқади, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон эса Марказий Осиё давлатлари билан савдода салбий салдога эга. Қозоғистон учун минтақа устувор бўлмаган, аммо муҳим йўналиш ҳисобланади. Қирғизистон ва Тожикистон учун у импорт ва савдо боғлиқлигининг асосий манбаларидан бири бўлиб қолмоқда. Туркманистон учун эса минтақанинг аҳамияти кескин ошди. Ўзбекистон учун Марказий Осиё, умумий товар айирбошлашдаги улуши нисбатан камайганига қарамай, иқтисодий ҳамкорликнинг энг муҳим йўналишларидан биридир.

Хулоса

2021–2025 йилларда Марказий Осиёда минтақа ичидаги савдо барқарор кенгайди, бу эса Марказий Осиё мамлакатларининг иқтисодий ўзаро боғлиқлиги кучайганидан ҳамда экспорт, импорт, логистика ва ишлаб чиқариш кооперацияси учун қўшни бозорларнинг амалий аҳамияти ошганидан далолат беради.

Шу билан бирга, минтақавий савдонинг ўсиши ҳозирча Марказий Осиёнинг умумий ташқи савдосидаги унинг улушини тубдан ўзгартиргани йўқ. Минтақа ичидаги савдо салмоғи деярли ўзгармади. Бу Марказий Осиё мамлакатлари бир вақтнинг ўзида минтақавий алоқаларни чуқурлаштираётгани ва ташқи шериклар билан савдони фаол равишда кенгайтираётганини англатади.

Қозоғистон ва Ўзбекистон минтақавий савдонинг асосий ўзаги бўлиб қолмоқда. Уларнинг ҳиссасига Марказий Осиё мамлакатларининг минтақа ичидаги умумий товар айирбошлашининг учдан икки қисмидан кўпи тўғри келади. Қозоғистон минтақага энг йирик етказиб берувчи бўлиб, сезиларли ижобий салдони сақлаб келмоқда. Ўзбекистон минтақавий савдода миқёси бўйича иккинчи иштирокчи ҳисобланади, бироқ қўшни мамлакатлардан импортнинг тез суръатлар билан ўсиши ҳисобига салбий салдога эга. Бу ҳам Ўзбекистоннинг ички талаби кенгаяётганини, ҳам минтақавий етказиб берувчилар билан ўзаро боғлиқлик ортиб бораётганини акс эттиради.

Энг сезиларли нисбий ўзгаришлар Туркманистон ва Қирғизистонда кузатилди. Туркманистон минтақавий бозорнинг аҳамиятини кескин оширди. Тожикистон минтақавий бозорга юқори даражада боғлиқликни сақлаб қолди, аммо унинг нисбий роли пасайди.

Таркиби жиҳатдан минтақа ичидаги савдо маълум даражада жамланган ҳолда қолмоқда, лекин аста-секин диверсификацияланмоқда. Қозоғистон ва Ўзбекистон савдоси асосий йўналиш сифатида қолмоқда. Шу билан бирга, Қозоғистоннинг Қирғизистон билан, Ўзбекистоннинг Туркманистон ва Тожикистон билан, шунингдек Қирғизистоннинг Ўзбекистон билан алоқалари кучайди. Бу минтақавий савдо аста-секин икки-учта анъанавий ўқлар доирасидан чиқиб, ўзаро етказиб беришларнинг янада зич тармоғини шакллантираётганини кўрсатади.

Асосий хулоса шуки, Марказий Осиё 2021–2025 йилларда савдо муносабатларида янада боғлиқ бўлиб қолди, бироқ минтақа ичидаги савдо салоҳияти ҳали тўлиқ ишга солинмаган. Кейинги ўсиш учун нотариф тўсиқларни камайтириш, чегаралардаги тартиб-таомилларни соддалаштириш, транспорт-логистика инфратузилмасини ривожлантириш, саноат кооперациясини кенгайтириш, техник талабларни мувофиқлаштириш ҳамда қўшма ишлаб чиқариш-сотиш занжирларини қўллаб-қувватлаш муҳим аҳамиятга эга. Жорий тенденсиялар сақланиб қолса, минтақавий савдо Марказий Осиё иқтисодиётлари барқарорлигини оширишнинг ҳамда асосан хомашё ва импортга асосланган айирбошлаш моделидан янада чуқур ишлаб чиқариш интеграциясига ўтишнинг асосий омилларидан бирига айланиши мумкин.