11-сентабр воқеаларини уюштирганларнинг уй эгаси Саудия Арабистони жосуси билан алоқадорлигини ошкор қилди

11-сентабр ҳужумларини уюштирганлар яшаган турар-жой мажмуасини бошқарган Холли Ретчфорд биринчи марта омма олдида нутқ со'злаб, уларнинг Саудия Арабистони жосуси деб тахмин қилинган шахс билан алоқаларини ошкор қилмоқда. Ретчфорд ҳали ҳам о'зи билган одам Умар ал-Баюмини кейинчалик 11-сентабр ҳужумларига алоқадорликда айбланган шахс билан яраштиришга қийналмоқда. "Унинг кимлигини ва аслида кимлигини тушунишим деярли имконсиз. Мен ҳали ҳам бунга қийналаман", деди у ББСга.

40 ёшларнинг бошларида бо'лган саудиялик Ал-Баюми 1999-йил сентабр ойида оиласи билан Калифорниянинг Сан-Диего шаҳридаги Парквоод Апартменцга ко'чиб о'тди. У тезда Ретчфорднинг бассейнидаги зиёфатларда таниш юзга айланди, уни у "ҳар доим жуда хущақчақ ва табассумли" ва "жуда, жуда до'стона" деб та'рифлаган.

Бир неча ой о'тгач, ал-Баюми Ретчфордни яна иккита эркак - Наваф ал-Ҳазми ва Холид ал-Миҳдҳар билан таништирди, улар ҳам унинг қо'шниларига айланишди. Кейинчалик бу икки киши 11-сентабр ҳужумлари пайтида Америсан Аирлинес авиакомпаниясининг 77-рейсини олиб қочиб, Пентагонга уриб юборгани учун шуҳрат қозонишди.

25 йил давомида Ратчфорд бу уч киши билан алоқасидан хавотирда бо'либ, ал-Баюми уни бошиданоқ алдаган деб ҳисоблаган. У унинг о'з зиёфатларида фаол иштирок этганини ва оиласи уни овқатга таклиф қилганини эслади, у эса "у ерга боришдан завқланарди".

Парквуддаги 152-квартирада яшовчи ал-Баюми энди Саудия Арабистони Қироллигига қарши минглаб 11-сентабр қурбонларининг оилалари ва омон қолганлари томонидан қо'зг'атилган 1 триллион долларлик (733 миллиард фунт стерлинг) суд да'восида марказий шахсдир.

2001-йил 11-сентабрда 19 нафар ал-Қоида а'зоси то'ртта ё'ловчи самолётини олиб қочди. Икки самолёт Ню-Ёркдаги Жаҳон савдо марказининг эгизак минораларига урилиб, уларнинг қулашига сабаб бо'лди. Улардан бири Вашингтон яқинидаги АҚШ ҳарбий штаб-квартираси Пенсилвания даласида қулади, то'ртинчиси эса ё'ловчилар қаршилик ко'рсатганидан кейин қулади. Жаҳон Савдо Марказида жами 300 га яқин о'т о'чирувчилар ва бошқа фавқулодда вазиятлар ходимлари, жумладан, жами 3000 га яқин одам ҳалок бо'лди.

Ал-Баюми АҚШга келган биринчи икки самолёт қочқини ал-Ҳазми ва ал-Миҳдарни қо'ллаб-қувватлаш орқали 11-сентабр фитнасини амалга оширишга ко'маклашганликда айбланмоқда, улар ҳужумлардан олдин бир неча ой Парквудда яшаган.

Бир йил олдин, Ню-Ёркдаги 11-сентабр оилаларининг суд жараёнида федерал судя далиллар ал-Баюми ва АҚШда жойлашган саудиялик дипломат "самолёт қочқинларига ёрдам ко'рсатишда Саудия ҳукумати билан мувофиқлаштирилган" деган "оқилона хулоса" яратишини аниқлади. Ушбу қарор оилалар ишини давом эттиришга имкон берди, гарчи Саудия Арабистони апелляция шикояти бераётган бо'лса ва ал-Баюми билан биргаликда бу айбловларни доимий равишда рад этиб келаётган бо'лса ҳам.

Ал-Баюми ҳужумлардан бери оммавий ахборот воситаларида хабарлар ва тахминлар мавзуси бо'либ келган. Самолётни олиб қочувчилар билан о'заро муносабатларига ва ко'рсатган муҳим ёрдамига гувоҳ бо'лган Ретчфорд Ню-Ёрк судига муҳрланган баёнот берди, аммо ҳозиргача о'з тажрибалари ҳақида ҳеч қачон оммага гапирмаган.

Холли Ретчфордни топиш қийин бо'лди. АҚШ ҳукумати "замонавий тарихдаги Америка тупрог'идаги энг даҳшатли жиноят" деб атаган терговга бехосдан аралашиб қолганидан со'нг, у АҚШнинг г'арбий қисмидаги чо'лнинг чекка ҳудудига ко'чиб о'тди. У ББСга янгиликлар ва журналистлардан қочганини, аммо кутилмаганда интервю беришга рози бо'лганини айтди. Унинг баёноти ал-Баюмининг полиция, ФҚБ ва Ню-Ёрк судига берган баёнотларига шубҳа билан қарайди.

1999 йил бошида, 27 ёшида, Ретчфорд Сан-Диего чеккасидаги 175 та паст қаватли уйлардан иборат Парквоод Апартменц мажмуасида мулк бошқарувчиси сифатида барқарорликка эришди. У о'з ишида а'ло даражада эди, бу иш нафақат иш ва маош учун, балки жамият учун ҳам севарди. Парквоодда яшаб, унинг мижозлари, шунингдек, унинг қо'шнилари ва до'стлари эди. "Мен ҳар доим ходимларимга: "Сиз уларга бу уларнинг уйидек туюлишини та'минлайсиз ва улар қолади", деб айтардим", деб эслади у. Ретчфорд воқеалар кескин ривожланмагунча, о'з дунёсида о'зини хавфсиз ҳис қилди, ҳамма ва ҳамма нарсани биларди.

Умар ал-Баюми о'зини етук талаба деб да'во қилиб, Парквудга ко'чиб о'тди. "Мен унинг мактабга боришини билардим. Бундан ташқари, у нима қилганини билмайман", деди Ретчфорд. Йигирма йилдан ко'проқ вақт о'тгач, махфийлаштирилган ФҚБ ҳужжатлари ва суд ҳужжатлари ал-Баюмининг о'қиши 1998-йилда асосан то'хтатилганини ко'рсатди. У мусулмон жамоасида диний фаолиятни ташкил қилиш ва видеотасвирга олишга ко'п вақт сарфларди. Унинг доимий равишда суратга олиш ва текшириш саволлари шубҳаларни уйг'отди.

11-сентабрдан кейин Сан-Диего ФҚБ идорасининг терговига раҳбарлик қилган Ричард Ламберт шундай деди: "Сан-Диего мусулмон жамоасидаги одамлар Баюми Саудия Арабистони разведка хизматининг агенти эканлиги ҳақида умумий фикрга келишган эди". Бироқ, Ретчфорднинг ташвиши шунчаки у ижара ҳақини то'лай оладими ёки ё'қми эди, у буни қила оларди. Кейинчалик ФҚБ унга йилига тахминан 90 000 доллар (о'ша пайтда 55 600 фунт стерлинг) маош то'ланишини аниқлади.

Уй видеоларида ал-Баюми о'зини оддий оила а'зоси сифатида ко'рсатаётгани, Лас-Вегас ва СеаВорлдга ташриф буюргани ва оиласи билан бассейн бо'йида о'йнаётгани ко'рсатилган. Ретчфорд шундай деб эслайди: "Мен унинг айтганларининг ҳаммасига ишониб қолдим. Мен уни ҳақиқатан ҳам шундай деб о'йлагандим".

Бироқ, бу тасвир бошқа видеолардан фарқ қилади. 1999-йил ёзида ал-Баюми Вашингтондаги АҚШ Капитолийсини турли нуқтаи назардан суратга олди, "режа" ҳақида гапирди ва мухбир услубида шарҳ берди. 11-сентабр воқеалари оилаларининг адвокатлари унинг бинони потенциал нишон сифатида кузатаётганини да'во қилмоқда. Саудия Арабистони Қироллиги бу сайёҳлик видеоси бо'лганини та'кидламоқда. 2025-йил август ойидаги қарорида Ню-Ёрк судяси фақат ал-Баюми "Вашингтонга ташриф буюрган ва шаҳарни суратга олган" деган хулосага келди.

2000-йил 3-февралда ал-Баюми икки йигитни Ратчфорднинг Сан-Диегодаги офисига олиб кирди. У уни шошилиб, архив шкафига о'тирган ҳолда тасвирлаб, эркаклар унинг масжидидан эканликларини ва ижарага уй қидираётган пайтда у билан қолишларини тушунтирди. "Уларда мутлақо г'айриоддий нарса ё'қ эди. Улар яхши, хушмуомала эдилар", деб эслади у. Эркаклар инглиз тилида гаплашмасдилар, шунинг учун ал-Баюми алоқани бошқарди ва Ратчфорддан Парквуд квартирасига қо'йиладиган талаблар ҳақида со'ради.

"Улар умуман даромад мезонларига ёки банк ҳисоб рақамига жавоб бермадилар. Уларда бундай талаблар ё'қ эди", деди у, бу унинг қоидаларига асосланиб дарҳол рад жавобини олди. Бироқ, икки кишида бир неча минг доллар нақд пул бор эди. Банк ёзувларида эртаси куни ал-Баюми уларни банкка олиб бориб, ҳисоб очишга ёрдам бергани ко'рсатилган.

Учинчи куни, Ратчфорднинг офисида ал-Баюми даромад масаласига ечим топди: у уларнинг ижара шартномасини биргаликда имзолади ва уларнинг қонуний кафилига айланди. Ижара шартномасида ал-Баюмининг бир нечта имзолари бор, уларда у кафил, до'ст, фавқулодда алоқа шахси ва Парквуддаги уйи ҳозирги манзили сифатида ко'рсатилган. 11-сентабр воқеаларини содир этган икки киши, Наваф ал-Ҳазми ва Холид ал-Миҳдҳар, ал-Баюмининг шаҳар уйидан бир неча эшик нарида жойлашган бир хонали 150-квартирага ко'чиб о'тишди.

Холли Ретчфорд кейинги ойларда бу жуфтликни тез-тез ко'рди. "Мен улар билан печене ва чой ичардим. Улар шунчаки офисга келиб, биздан ижарага олган одам эмас эди", деди у. Ҳазми ва Миҳдҳар о'ша йилнинг май ойи охиригача қолишди, кейин ко'чиб кетишди ва Ретчфорд бу ҳақда бошқа о'йламади.

О'н олти ой о'тгач, 11-сентабр воқеаларидан кейин Ретчфордга бир аёл қо'нг'ироқ қилиб, улар учун ижарага олиш ма'лумотномасини со'ради. У о'йламасдан уларнинг ма'лумотларини берди. Бироқ, қо'нг'ироқ қилган шахс ко'чмас мулк агенти эмас, балки мухбир эди, унинг кейинги саволи Ретчфордни ҳайратда қолдирди: "Сиз уларнинг самолётини Пентагонга уриб туширган иккита террорчи эканлигини биласизми?" Ретчфорд унинг муносабатини эслади: "Ва мен: "Нима?" деб со'радим".

Кейин ФҚБ етиб келди. 2001-йил 14-сентабрда иккита махсус агент Ретчфордни Парквуддаги офисида со'роқ қилишди. У ал-Баюмининг кафиллик формасини тақдим этди ва улар Сан-Диегодаги икки самолётни олиб қочганларнинг ҳаётини асосий ё'налтирувчи сифатида аниқлаган одам устидан тергов бошлади.

Ҳозирда ФҚБдан нафақага чиққан ва 11-сентабр воқеалари бо'йича суд оилалари маслаҳатчиси бо'лган Ричард Ламберт шундай деди: "Биз самолётни олиб қочганларнинг шерикларини аниқлай бошлаганимизда, Умар ал-Баюми бощилигидаги тармоқ борлиги ма'лум бо'лди". ФҚБ ал-Баюмининг алоқадор шахслари Ҳазми ва Миҳдҳарга Калифорния ҳайдовчилик гувоҳномаларини олишда, парвоз мактабларига ҳужжат топширишда, Яқин Шарқдан пул о'тказмаларини олишда ва ҳатто стоматологик ёрдамни ташкил қилишда ёрдам берганини аниқлади.

ФҚБ агентлари ал-Баюмини Буюк Британиянинг Бирмингем шаҳригача 8000 км (5000 мил) масофани босиб о'тиб, у ерга 11-сентабрдан олдин ко'чиб о'тганини аниқладилар. 2001-йил 21-сентабрда Метрополитан полициясининг терроризмга қарши кураш бо'лими уни ҳибсга олди ва детективлар со'роқ қилишни бошладилар. Хотиржам ва ба'зан г'азабланган ко'ринадиган ал-Баюми дастлаб самолётни олиб қочувчиларни билишини рад этди. У ко'пинча одамларга турар жой топишда ёрдам берганини да'во қилди, лекин со'ралганда квартира кафолатланганларнинг исмларини эслай олмади.

Бир кундан кейин у икки кишига, "Наваф" ва "Холид" (Ҳазми ва Миҳдҳарнинг исмлари) га ёрдам берганини эслади ва улар шу даражада қо'ллаб-қувватлаган ягона икки киши эканлигини тан олди. Ал-Баюмининг айтишича, у улар билан Лос-Анжелесда ресторанда арабча гаплашаётганини эшитиб, агар улар Сан-Диегога келсалар, ёрдам таклиф қилган. Эртаси куни у британиялик детективларга одамлар Сан-Диегодаги маҳаллий масжидида яшаш жойига муҳтож бо'либ пайдо бо'лганини айтди. Кейин у уларни Ратчфордни ко'риш учун Парквудга олиб борган. Ҳазми ва Миҳдҳар ко'чиб келганидан со'нг, ал-Баюми улардан қочиб, шаҳарни тарк этганини ва қайтиб келганида улар ко'чиб кетганини билганини да'во қилди.

Ал-Баюмининг ҳикоясида бо'лажак самолёт о'г'рилари билан вақтинчалик алоқа тасвирланган, аммо унинг ҳикояси Ретчфорднинг воқеалар ҳақидаги версиясига зид келади. "Мен унинг шундай деганини биламан ва бу бема'нилик эканлигини биламан", деди у. Ретчфорднинг со'зларига ко'ра, о'г'риларни о'з офисига олиб келишдан олдин, ал-Баюми икки кишига квартира топиш ҳақида бир неча бор со'раган. "Мен унга нима бо'лиши мумкинлигини айцам, у: "Оҳ, ё'қ, мен шуни хоҳлайман", деб айтарди", деб эслайди у. "У яқинида бирор нарса хоҳларди ва у энг арзон жойни орзу қиларди".

У шунингдек, ал-Баюмининг квартирасини қо'лга киритгандан кейин о'г'риларни камдан-кам ко'риши ҳақидаги да'восини рад этди ва уларни кейинги ҳафталарда бирга ко'рганини, жумладан, учаласи ҳам унинг офисига чой ва печене учун келганини тушунтирди. "У шунчаки уларга квартира топиб, бошқа ҳеч қачон гаплашмагандек эмас", деди у ва уч киши "албатта до'стона муносабатда бо'лишганини" қо'шимча қилди. Ретчфорд шунингдек, ФҚБга самолётни олиб қочувчилар ижара ҳақини то'ламаганларида, ал-Баюми уни то'лаганини ма'лум қилди.

Метро полицияси ал-Баюмини етти кун ушлаб турди, бу о'ша пайтдаги энг ко'п вақт эди. АҚШ Адлия вазирлиги (ДОЖ) уни айбловлар билан юзлашиш учун экстрадиция қилмасликка қарор қилди ва у 2001-йил 28-сентабрда қо'йиб юборилди. Ретчфорд ҳайратда қолиб, "Мен унинг қочиб кетганига ишонмайман" деди.

Ҳеч қандай жиноий жавобгарликка тортилмаганига қарамай, ФҚБ ал-Баюмига қарши иш қо'зг'ашда давом этди. Сан-Диего агентлари Саудия Арабистони Мудофаа вазирлиги билан бог'лиқ иккита компания ал-Баюмига йилига 90 000 доллар то'лаганини, аммо у ҳеч қачон ишламаганини ва "г'айритабиий" харажатларга дуч келганини аниқладилар. Иккита самолётни олиб қочувчи Сан-Диегога келганидан кейин унинг маоши икки баравардан ошди ва улар АҚШнинг г'арбий соҳилини тарк этганларидан кейин камайди.

Шу билан бирга, Ню-Ёрк ФҚБ агентлари ал-Баюмининг Бирмингемдаги мулкларини тинтув қилгандан со'нг Мет полициясининг ҳужжатларини ко'риб чиқдилар, деб хабар берди ББС. ФҚБ Саудия ҳукумати билан бог'лиқ хайрия ташкилотига Ал-Қоида билан бевосита алоқадор бо'лган хатларни аниқлади, уларнинг баҳосига ко'ра, материаллар "Умар ал-Баюмининг Америкага қарши кайфияти ва э'тиқодларини намойиш қилиши" мумкин ва ал-Баюмининг о'з ёзувлари "жиҳодчи" деб топилди. Бироқ, бу далиллар айблов ёки жиноий жавобгарликка олиб келмади. Адлия вазирлиги ББСга 25 йил аввалги собиқ ходимлар билан бог'лиқ қарорлар ҳақида изоҳ бера олмаслигини айтди.

Ал-Баюми 2002-йил август ойида Буюк Британиядан Саудия Арабистонига жо'наб кетди. Икки йил о'тгач, АҚШнинг 11-сентабр воқеалари бо'йича мустақил тергов комиссияси, ҳужумларни текшириш бо'йича мустақил комиссия, уни самарали равишда оқлади ва у "итоаткор ва очиқко'нгил" ва "исломчи экстремистлар билан яширин алоқада бо'лиш эҳтимоли кам номзод" деган хулосага келди. ФҚБ барча то'планган далилларни Комиссияга тақдим этмаган эди ва ББС со'раганида изоҳ беришдан бош тортди.

Шу билан бирга, 11-сентабр оилалари ал-Баюмини суд орқали та'қиб қила бошладилар ва уни турли шахслар, компаниялар ва ҳукуматларга қарши Ал-Қоидани қо'ллаб-қувватлаганликда айбланиб, 1 триллион долларлик суд да'восида судланувчи сифатида қо'шдилар. Йиллар давомида оилалар ФҚБ терговининг махфийлигини ошкор қилиш учун кампания олиб боришди. 2018-йилдан бери Ню-Ёрк судига ва Жо Байден имзолаган президент фармони орқали о'н минглаб саҳифали ҳужжатлар, жумладан, ФҚБнинг Холли Ретчфорд билан интервюлари тақдим этилди.

О'тган йилнинг август ойида барча далилларни ко'риб чиққандан со'нг, 11-сентабр оилаларининг суд ишидаги судя далиллар ал-Баюмининг "шунчаки бегуноҳ иштирокчи" бо'лган деган хулосани қо'ллаб-қувватламаслигини айтди. Судя Жорж Б. Даниелс шунингдек, "у [Баюми] самолётни олиб қочувчиларга ко'рсатган квартира билан бог'лиқ барча ёрдам шунчаки яхши самарияликнинг ҳаракатлари эмас, балки у Саудия ҳукуматининг ко'рсатмаларига амал қилгани" ҳақидаги оқилона хулосани та'кидлади.

Саудия Арабистони 11-сентабр воқеаларига алоқадорлигини рад этиб, Умар ал-Баюми Саудия Арабистони агенти эмаслигини ва ҳужумларга алоқадор эмаслигини ёки олдиндан хабардор эмаслигини доимий равишда та'кидламоқда. У АҚШ қонунларига ко'ра суверен иммунитетни сақлаб қолади ва ишни тугатиш кераклигини та'кидлайди. Иш энди АҚШ Апелляция судида, ог'заки баҳслар октябр ойига режалаштирилган.

11-сентабр фалокати о'н минглаб одамларга шахсий жароҳат етказди. Холли Ретчфорд учун Парквудда о'тказган йилларининг ишончсизлиги то'сатдан тугади. "Биламан, 11-сентабр воқеалари пайтида ко'п одамларнинг ҳаёти дарҳол о'згарди. Мен учун бир-икки ҳафта ичида ҳаётим, идеалларим, э'тиқодларим, ҳамма нарса жуда тез о'згарди. Бу худди о'згариш каби эди", деди у. "Мен о'зимни жуда аҳмоқ ҳис қилдим. Мен ёмон ишлар қилган одамларга ишонардим ва улар ҳақида қайг'урардим. Мен ҳеч қачон уларнинг о'злари айтгандек бо'лмаганликлари учун о'зим каби ко'р бо'лишни истамайман."

11-сентабр воқеаларидан ко'п о'тмай, Ретчфорд Парквудни, мулкни бошқаришни ва шаҳарни тарк этиб, пляжга, кейин резервацияга ва охир-оқибат чекка ҳудудга ко'чиб о'тди ва алданганлик туйг'усидан қочишга ҳаракат қилди. У о'зини четга олди, фақат ишончли одамлар билан мулоқот қилди. "11-сентабр мени одамлардан қо'рқитди", деди у. "Энди мен шунчаки о'злари ҳақида ёлг'он гапирадиган одамлардан узоқроқ бо'лишни афзал ко'раман. Кичик шаҳарчада яшаганингизда сирни сақлай олмайсиз ва бу менга о'зимни хавфсизроқ ҳис қилишимга ёрдам беради. Мен одамларга ишонадиган жойда бо'лишни ёқтираман."

О'зини узоқлаштиришга уринишларига қарамай, Парквудда содир бо'лган воқеалар ҳақидаги саволлар уни қийнаб келмоқда. "Бир қисмим қаттиққо'лроқ бо'лганимда нимадир қила олардимми, деб о'йлайди", деб о'йлади у.