“Яна 5 дақиқа”: будилникни кейинга суриш одати соғлиққа қандай таъсир қилади?
"Яна 5 дақиқа": будилникни кейинга суриш одати соғлиққа қандай таъсир қилади?
Уйғониш жараёни организм учун ўзига хос стресс ҳисобланади. Айниқса, будилник чуқур уйқу фазасидан уйғотганда, мия бу ноқулайликни ҳеч бўлмаганда бир неча дақиқага кечиктиришга интилади. Шу сабабли будилникни қайта-қайта кейинга суриш одати тез шаклланади, чунки у бир лаҳзалик енгиллик беради.
Муаммо шундаки, уйқу тахминан 90 дақиқалик сикллардан иборат. Будилникни ҳар 5–10 дақиқада қайта қўйиш эса организмга тўлақонли уйқу босқичига қайтишга имкон бермайди. Натижада уйқу бўлакларга бўлинади, организм эса уйғоқлик ва уйқу орасида қолиб кетади.
Шу боис қўшимча дам олиш ўрнига бир қатор микроуйғонишлар юз беради. Гарчи ётоқда ўтказилган вақт 10–15, ҳатто 30 дақиқага узайгандек туюлса ҳам, бундай уйқунинг сифати жуда паст бўлади. Буни телефонни ҳар икки дақиқада розеткадан узиб-улангандек қувватлашга қиёслаш мумкин.
Натижада тўлиқ уйғонгандан кейин "уйқу инерсияси", яъни боши ғовлаганлик ҳолати кузатилади. Мия одатдаги иш режимига қайтиши учун кўпроқ вақт талаб этилади: диққатни жамлаш қийинлашади, жаҳлдорлик кучаяди ва ишни бошлаш одатдагидан мушкулроқ кечади.
Асл муаммо бир неча дақиқа камроқ ухлаганингизда эмас, балки уйғониш жараёнини бир неча бор сунъий равишда узиб қўйганингизда.
Будилникни кейинга суриш одати айниқса қуйидаги ҳолларда зарарли:
* Агар сиз барибир кам ухлаётган бўлсангиз — бу сурункали уйқусизликни янада кучайтиради.
* Агар будилникни кетма-кет бир неча марта кейинга сурсангиз ва бунинг оқибатида эрталабки тайёргарлик вақтингиз қисқарса.
* Агар ҳар куни ҳолдан тойган ва эзилган ҳолда уйғонсангиз.
Баъзи одамларда будилникнинг такрорий сигналлари "яна ухлаб қоламан" деган хавотирни кучайтириб, тонгни янада оғирлаштиради. Агар бу одат жуда камдан-кам такрорланса ва сиз қайта чуқур уйқуга кетишга улгурмасангиз, унинг салбий таъсири унчалик сезилмайди.
Бу одатдан воз кечиш учун кучли ирода эмас, бир нечта оддий одат кифоя:
* Будилникни айнан туришингиз керак бўлган вақтга қўйинг. "15 дақиқа олдин жирингласин" деган усул аслида уйқу вақтингизни ўғирлайди.
* Телефон ёки будилникни каравотдан узоқроқ жойга қўйинг, шунда уни ўчириш учун ўрнингиздан туришга мажбур бўласиз.
* Дам олиш кунлари ҳам бир хил уйқу тартибига амал қилинг.
* Уйқу етмаётганини сезсангиз, эртароқ ётишга ҳаракат қилинг.
* Уйғонишни енгиллаштириш учун будилник овозининг аста-секин баландлашиши, хонага табиий ёруғлик тушиши ёки ёнингизда бир стакан сув бўлиши каби усуллардан фойдаланинг.
Кўпчилик Сноозе функсиясини ўзига ғамхўрлик деб ҳисоблайди. Аслида эса ҳақиқий ғамхўрлик — яна беш дақиқа ухлаб олишга уриниш эмас, балки сифатли уйқу ва тўлақонли, хотиржам уйғонишдир.