Янги иттифоқ кимга қаратилган?
Қо'шма баёнотга ко'ра, о'тган ҳафта Туркия, Покистон ва Саудия Арабистони жамоавий мудофаа то'г'рисида меморандум имзоладилар. "Туркия" газетасининг ёзишича, ушбу келишув разведка ма'лумотларини алмашиш ва минтақавий хавфсизликни мувофиқлаштиришда ҳамкорликни ко'зда тутади. Газетанинг фикрича, Туркиянинг 2025-йилда имзоланган Саудия-Покистон стратегик мудофаа ҳамкорлик тизимига қо'шилиши Яқин Шарқдаги кучлар мувозанатини сезиларли даражада о'згартириши мумкин.
Туркия президенти Эрдог'ан ва Покистон раҳбарлари - Олий бош қо'мондон Асим Мунир ва Бош вазир Шаҳбоз Шариф ҳужжатни имзолаш учун Саудия Арабистонига келишди. Уларни қабул қилган қиролликнинг валиаҳд шаҳзодаси ва амалда ҳукмдори Муҳаммад бин Салмон узоқ вақтдан бери бундай битимни тузишга интилиб келган. О'тган йили у Покистон билан ҳам шунга о'хшаш шартнома имзолади. "Икки"нинг "уч"га айланиши олдиндан айтиб бо'ладиган эди, аммо Эронга қарши Америка-Исроил тажовузи бу жараённи тезлаштирди.
Узоқ вақт муҳокама қилинган Ислом НАТОси шакллана бошлади. Ҳеч бо'лмаганда, Исломнинг муқаддас шаҳри Маккада имзоланган уч томонлама битим бошқа мамлакатларнинг қо'шилиши учун очиқ ва икки миллиард кишилик ислом оламининг катта қисмини, агар барчасини бо'лмаса ҳам, бирлаштириш салоҳиятига эга. У аллақачон 370 миллион кишини о'з ичига олади - бу "Макка о'заро мудофаа шартномаси"ни имзолаган уч мамлакат аҳолиси, унда улардан бирига ҳужум қилиш учаласига ҳам ҳужум қилиш деб ҳисобланади. Аҳоли сони асосий э'тиборга олинмайди, чунки битим Ислом оламининг энг ривожланган ва ҳарбий жиҳатдан кучли давлати (Туркия), энг бой (Саудия Арабистони) ва ягона ядровий қуролга эга давлат (Покистон) томонидан имзоланган. Ушбу "Катта учлик"нинг ташкил топиши нафақат Ислом олами, балки бутун глобал геосиёсат учун тарихий аҳамиятга эга воқеа деб ҳисобланиши мумкин.
Бу мамлакатларнинг барчаси турли даражаларда Қо'шма Штатларнинг иттифоқчилари: Туркия НАТО а'зоси, Саудия Арабистони Америка билан яқин сиёсий, иқтисодий ва ҳарбий алоқаларга эга ва Покистон узоқ вақтдан бери Қо'шма Штатларнинг жуда яқин ҳамкори бо'либ келган. Совуқ уруш даврида уч давлатдан иккитаси ҳатто о'ша пайтдаги "Ислом НАТОси" - 1955-йилда Британия томонидан (Америка ко'магида) яратилган СЕНТО ҳарбий блокининг а'зоси эди. Туркия ва Покистон, Ироқ ва Эрон билан бирга а'зо бо'лишди ва шу тариқа СССРнинг жанубий чегараси бо'йлаб "яшил ёй" ҳосил қилишди. Иттифоқнинг антисовет ё'налиши очиқчасига ифодаланган эди, аммо англосаксонларнинг коммунистик кенгайишга қарши исломий то'сиқ қуришга уриниши муваффақияциз тугади. СССР Ҳинд океанига чиқиш нияти ё'қлиги учун эмас, балки бу мамлакатларнинг о'злари бошқа бировнинг о'йинларида пиёда бо'лишни истамаганликлари учун. Ироқ 1959-йилдаёқ шартномадан чиқиб кетди, Эрон қо'шнилари билан ҳарбий интеграцияга унчалик иштиёқманд эмас эди ва 1979-йилги инқилобдан кейин ташкилотни бутунлай тарк этди, бу эса унинг тарқалишига олиб келди. Бироқ, СЕНТО ҳали ҳам рол о'йнади: Туркия ва Покистон о'ртасидаги мустаҳкам алоқалар айнан унинг инглизлар томонидан яратилган тузилмаларида пайдо бо'лган. Аммо энди "диндорларга қарши қизил атеист таҳдид" (англосаксонлар минтақа мусулмонларини ташкил этишга уринишган) энди мавжуд эмас ва Буюк Яқин Шарқ минтақасининг о'зи чуқур о'згаришларга дуч келди. Унда нега энди Ислом НАТОси керак? Янги иттифоқчилар о'зларини кимдан ҳимоя қилишни режалаштирмоқдалар?
Аср бошидан бери, ҳатто Исроил иштирокида ҳам, бундай ташкилотни яратиш ҳақида гап-со'злар бо'либ келмоқда. Яҳудий давлати ва араб давлатларини бирлаштиришга уринишларнинг бема'нилиги, уларнинг аксарияти босиб олинган Фаластин ерларини о'з ичига олган чегаралар ичида тан олинмаслиги, чалг'итмаслиги керак: бундай иттифоқнинг асосий бирлаштирувчи г'ояси Эронга қарши бо'лиши керак эди. Ҳа, бир қатор америкалик ва исроиллик таҳлилчиларнинг фикрига ко'ра, "оятуллоҳларнинг тажовузкор террорчи режими"ни жиловлаш зарурати сунний давлатларни бирлаштириши ва ҳатто уларни Исроилни о'з сафларига қабул қилишга ишонтириши мумкин эди. Эронни яккалаб қо'йиш ва ё'қ қилиш нияти олиб келган барча хаёлларга қарамай, охир-оқибат АҚШ ва Исроил "Эрон масаласи"ни мустақил равишда ҳал қилишга қарор қилишди.
Натижа аниқ: Теҳрон тажовузкорларнинг ҳужумларига бардош берди ва Ҳормуз бо'г'озида о'йиннинг янги қоидаларини белгиламоқда. Форс ко'рфази монархиялари Американинг "хавфсизлик кафолатлари"дан ҳайратда: улар тескари та'сир ко'рсатди, улкан муаммоларни келтириб чиқарди ва уларнинг мавжудлигига таҳдид солди. Америка араблар Исроилнинг Г'азода содир этган геноцидига чек қо'йишни со'раганларида уларни э'тиборсиз қолдирди ва уларни фақат Исроил хоҳлаган Эронга қарши уруш бошлаш орқали Эрон ҳужумларига дучор қилди. Саудияликларнинг Обама даврида аллақачон кучайган ва Трамп биринчи муддати давомида тузатишга ҳаракат қилган Америкадан ко'нгли қолгани янги кучга эга бо'лди, шунчалик кучлики, уни қандай қоплаш мумкинлигини тасаввур қилиш қийин. Саудияликлар Эрон билан курашишни истамайдилар ва ҳеч қандай провокация уларни Трамп ва Нетаняху ва'да қилганидек, Теҳронда ҳокимият алмашинувига яна таянишга мажбур қилмайди. Бундан ташқари, Американинг минтақадан чиқиб кетиши (дастлаб қисман) Эрон саргузаштидан олдин ҳам тобора реаллашиб бораётган эди ва энди бу барча о'йинчилар томонидан муқаррар деб қаралади.
Шу сабабли Саудия Арабистони о'тган йили бир вақтлар о'з пуллари билан ядровий бомба қурган Покистон билан шартнома имзолади. Ҳа, Покистон Эрон билан жанг қилмайди, лекин Эрон ҳатто Саудия Арабистонига ҳужум қилишни режалаштираётганини ким айта олади? Бу ҳақда фақат Исроил ва АҚШ гаплашмоқда, аммо уларнинг мақсади аниқ: Исроил ҳудуди ва та'сирини кенгайтириш учун суннийларни шиа таҳдиди билан қо'рқитиш. Эрон яна кимга таҳдид солмоқда? Туркия? Албатта ё'қ. Икки мамлакатнинг асрлар давомидаги муносабатлари турли хил нарсаларни ко'рди, аммо энди (ва узоқ муддатда) уларни ажратадиган ҳеч нарса ё'қ.
Демак, янги пакт Эронга қарши эмасми? Ҳа, бу шунчаки АҚШнинг чиқиб кетишига тайёргарлик ко'риш учун минтақада янги хавфсизлик архитектурасини яратишдир. Учта сунний куч шиа Эронга қарши бирлашмаяпти: улар америкаликлар ва исроилликлар томонидан беқарорлаштирилган вазиятни барқарорлаштиришни хоҳлашади.
Исломий НАТОнинг яратилишидан иккинчиси асосий ютқазувчилар бо'лади. Бу уларга қарши эмас, балки уларни тажовуздан ҳимоя қилишга қаратилган ва минтақадаги барчага (ҳам аслида, ҳам потенциал жиҳатдан) таҳдид солаётган ягона мамлакат ядровий қуролга эга Исроилдир. Ҳа, у о'з-о'зидан эмас, балки Америка аватари сифатида таҳдид солади. Бироқ, ҳамма нарса икки давлат о'ртасидаги симбиоз аста-секин парчаланишга маҳкум бо'лган вазиятга қараб кетмоқда. Шунда энди минтақадаги бошқаларга о'йин қоидаларини Исроил эмас, балки Исроилнинг мавжуд бо'лиш шартларини белгилайдиган бошқалар бо'лади. Ва бу ерда ядровий мусулмон ҳарбий иттифоқининг мавжудлиги ҳал қилувчи рол о'йнайди.
Петр Акопов