“Соатдек ишлайдиган тизим керак”. Боғча болаларига зўравонлик нега тўхтамаяпти?

**"Соатдек ишлайдиган тизим керак": Боғча болаларига нисбатан зўравонлик нега тўхтамаяпти?**

Ўзбекистон боғчаларида болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари тобора кўпайиб бормоқда. Жорий йилнинг январ ойида Чирчиқдаги ихтисослаштирилган боғчада имконияти чекланган болалар калтакланган бўлса, бир ойдан сўнг Фарғонадаги давлат боғчасида 6 ёшли боланинг бутун танаси ток уриши натижасида жиддий куйган. Июл ойида эса пойтахтдаги хусусий боғчада тарбияланувчилар шафқацизларча қийноққа солингани маълум бўлди.

Бу ҳолатлар ижтимоий тармоқлар орқали ошкор бўлганлари холос. Жамоатчиликдан яширилган ёки ёпиқ қолаётган ҳолатлар сони номаълум. Аммо умумий манзара шуни кўрсатадики, вазият яхши эмас. Чунки таълим тизими ривожланган мамлакатларда ҳатто битта болага нисбатан қилинган зўравонлик ҳам кўп ҳисобланади.

Ўзбекистон боғчаларида болалар зўравонликка учрашининг асосий сабаблари нимада? Тизимдаги назорат ва хавфсизлик механизмлари бундай воқеаларнинг олдини ололмаяптими? Жисмоний ва руҳий зарбалар болага қанча вақт салбий таъсир кўрсатади? Газета ушбу масалаларни Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигининг Мактабгача таълим тизими фаолиятини мувофиқлаштириш департаменти директори Лола Бердиева, педагог Шокир Турсун ҳамда оила психологи Розалия Габдулҳакова билан таҳлил қилди.

**Статистика ва кўрилган чоралар**

Вазирлик департаменти директори Лола Бердиеванинг маълумотларига кўра, 2025-2026-йилларда Ўзбекистондаги барча мактабгача таълим ташкилотларида болаларга нисбатан 36 та қўпол муносабат ҳолати қайд этилган. Булар орасида калтаклаш ва ҳатто ўлим билан якунланган ҳолатлар ҳам бор. Жабрланган болалар сони ва зўравонлик турлари бўйича аниқ рақамлар ошкор этилмаган. Бердиева одатда ҳар бир ҳолатда бир ёки икки нафар бола жабрланганини, оммавий жабрланиш ҳолатлари кузатилмаганини таъкидлади. "Йиғлаб турган ёки тарбиячига қулоқ солмаган болажонларга нисбатан тазьиқ ва зўравонлик ҳолатлари содир этилган", – дейди у.

Вазирлик бундай ҳолатларга нисбатан тегишли чоралар кўрган. Хусусий мактабгача таълим ташкилотларининг лицензиялари бекор қилинган, масъуллар жиноий жавобгарликка тортилган. "Бундай ҳолатлар содир қилинганда унинг оғирлигидан келиб чиқиб жарималар солинган, ҳатто бир йилгача уй қамоғи жазоси қўлланган тарбиячиларимиз ҳам бор", – дейди Лола Бердиева.

Жами 53 нафар мактабгача таълим ташкилотлари ходимларига нисбатан чоралар кўрилган, 6 та хусусий боғчанинг лицензияси бекор қилинган ва 20 га яқин масъул жиноий жавобгарликка тортилган. Бердиеванинг сўзларига кўра, 2026-йилда бундай ҳолатлар 2025-йилга нисбатан камроқ учрамоқда. Бу камайиш 2025-йил охири ва 2026-йил бошида амалга оширилган тадбирлар натижаси эканлиги қайд этилди. "Нима учун бундай ҳолатлар учраб келаётгани борасида чуқур изланганмиз. Якунда тарбиячиларнинг фаровонлигини таъминлаш ва психологик қўллаб-қувватлаш жараёнлари жуда кўп йиллар назардан четда қолиб кетган деган хулосага келганмиз", – дейди расмий вакил.

**Хусусий боғчалардаги назорат муаммоси**

Бердиева зўравонликларнинг аксарияти хусусий боғчаларда содир бўлаётганини таъкидлаб, буни вазирлик назоратининг камлиги билан боғлади. "Айнан хусусий ва давлат-хусусий шериклик (ДХШ) асосидаги боғчаларга вазирлик кириб бориши имконияти мавжуд бўлмаган. Бу ерда тадбиркорларни ҳимоя қилувчи бизнес омбудсман сабаб тўсиқлар бор эди. Биз профилактик ишларни ўтказиш учун ҳам кира олмайдиган вазиятларимиз бор эди", – дейди у.

Бу муаммо ҳал этилган. Бизнес омбудсман билан музокаралар ўтказилиб, боғча фаолияти ишлаб чиқариш эмас, балки таълим соҳаси эканлиги, вазирликнинг иқтисодий фаолиятга аралашмаслиги тушунтирилган. Натижада, ҳозирги кунда қонунчиликка ўзгартириш киритишга эришилган. 2026-йил 1-августдан бошлаб вазирлик хусусий ва ДХШ асосидаги мактабгача таълим ташкилотларига профилактика мақсадида кириб, уларнинг фаолиятини, таълим-тарбия жараёнининг тегишли дастурларга мослигини ўрганиши мумкин бўлади.

Лола Бердиева зўравонликлар тизимли муаммо эканлигини расмийлар тушуниб турганини қўшимча қилди. "Албатта, бунинг муаммолигини ҳаммамиз кўриб турибмиз ва бу муаммони ечиш кераклигини ҳам жуда яхши англаб, бу борада тегишли таъсирчан чораларни кўряпмиз, яъни фақатгина жазолаш чораларини қўллаш билан эмас, балки унинг илдизини даволаш билан шуғулланяпмиз", – дейди у.

**Тизимнинг айби: Педагог Шокир Турсуннинг фикрлари**

Таълим масалалари бўйича эксперт Шокир Турсун боғчалардаги зўравонликлар фақат хусусий секторга хос эмаслигини, бу борадаги манзара аслида мавҳумлигини айтди. Унинг фикрича, хусусий боғчалардаги ҳолатлар кўпроқ ошкор бўлишининг сабаби, уларга фарзандини берган ота-оналар кўпроқ ҳушёр бўлиши ва камера назорати яхшироқ йўлга қўйилганлигидир. "Биз кўпини кўрмаётганимизга, кўп ҳолатлар маълум бўлмай қолаётганига ишонаман. Давлат ёки хусусий ташкилотларда бундан ҳам кўпроқ бўлаётган бўлиши, уни ҳам билмаётган бўлишимиз мумкин", – дейди Турсун.

Шокир Турсун дунёда "хавфсизлик таълими" деган тушунча борлигини ва унинг қоидаларига кўра, "бирор бир хавфни олдиндан башорат қилиб бўлса, у – тизимнинг хатоси" бўлишини таъкидлади. "Болага нисбатан зўравонлик қилишни башорат қилиш мумкинми? Ҳа. Демак, 'бу – тизимнинг айби' дейилади", – дея таъкидлади у.

У "Швейсария пишлоғи" назариясини мисол келтириб, тизимдаги "тешиклар" (масалан, тарбиячини ишга олишда назоратнинг сустлиги, аноним шикоят каналларининг йўқлиги, тарбиячиларнинг малакасини оширишга эътиборсизлик) бир жойга йиғилганда зўравонлик пайдо бўлишини тушунтирди. "Шунинг учун бу шахснинг эмас, тўлақонли тизимнинг айби бўлади", – дея қайд этди эксперт.

Турсуннинг сўзларига кўра, профилактика орқали ҳамма нарсанинг олдини олиб бўлмайди, лекин нохуш ҳолатларни камайтириш имкони бўлади. У "СПҚРС – Сафетй (хавфсизлик), Пеопле (инсон), Қуалитй (сифат), Респонсивенесс (масъулият), анд Сост (нарх)" тизимини мисол келтириб, хавфсизликни таъминлашда ҳар бир детални ҳисобга олиш муҳимлигини таъкидлади. "Янги тизим жорий қилаётган пайтимизда зўравонликни ҳам худди шунақа ҳал қилиб бера оладиган механизм қилиш керак", – дейди у.

Лола Бердиева бу жараёнда инсон омилининг борлигини ҳам инобатга олиш муҳимлигини эслатганида, Шокир Турсун буни рад қилмаган ҳолда тизимда унинг таъсирини минималлаштириш имконияти борлигини таъкидлади.

**Руҳий жароҳатларнинг узоқ муддатли таъсири: Оила психологи Розалия Габдулҳакованинг фикрлари**

Оила психологи Розалия Габдулҳакова боғча ёши боланинг шахсияти ривожланиши учун энг муҳим вақт эканини, унга етказилган руҳий жароҳат кўп йиллар турли кўринишда сақланиб қолишини ва характер шаклланишига салбий таъсир қилишини тушунтирди. "Мактабгача бўлган давр – жуда ҳам муҳим бўлган пайт ва, афсуски, шу даврда олинган жароҳатлар болалар билан бутун умр қолиши мумкин", – дейди у.

Психологнинг таъкидлашича, болага бир марта бақириш ёки уриш ҳеч нарса бўлмай ўтиб кетмайди, балки бу боланинг катта одамларга бўлган ишончига путур етказади. "Аслида биз боланинг хавфсизлигини таъминлашимиз керак, улар катта одамларга қийинчилик вақтида келиб мурожаат қила олиши, боғча мисолида айнан боғча опасига айтиши керак", – дейди Габдулҳакова. Агар тарбиячининг ўзи болага зулм кўрсаца, бола муаммоларни ичига ютиши ва уларни муаммо деб қабул қилмаслиги ҳам мумкин. Чунки уларда ҳали таҳлил қилиш қобилияти бўлмайди. Аксинча, уларни кимдир доимий равишда зўрлаб борса ҳам, буни норма деб қабул қилишни бошлайди.

"Бир уриб қўйгандан кейин боланинг ишончини қайта тиклашга анча вақт керак бўлади. Буни эмоционал ришта, эмоционал боғлиқлик деб айтилади", – дейди Габдулҳакова. Агар ишонилган одам бир марта озор берса, унга яна ишониш учун анча вақт керак бўлади. Агар тарбиячи жаҳли, норозилигини вербал зўравонлик тарзида ифодалайдиган бўлса, бу кўпинча бир марталик бўлмайди ва боланинг руҳиятига чуқур таъсир қилади.

Суҳбат давомида боғча тизимидаги назорат ва хавфсизлик чоралари қанчалик ишлаётгани, тарбиячиларнинг руҳий ҳолати, касбнинг ўзи қанчалик жозибадорлиги ҳамда нималар қилиш кераклиги ҳам муҳокама қилинди.

Дилшода Шомирзаева тайёрлади.