Қозог'истон давлатчилиги тарихида муҳим, аммо норасмий равишда нишонланадиган сана яқинлашмоқда: Қозог'истоннинг иттифоқ республикаси мақомига ко'тарилганининг 90 йиллиги. Бу воқеа унинг мустақиллигининг калити бо'лган бо'лиши мумкин, бу Қозог'истоннинг Россия Федерациясининг автоном суб'эктига айланишига то'сқинлик қилди.
**Турли хил қарашлар**
Замонавий Қозог'истонда бу мавзу камдан-кам муҳокама қилинади, ҳозирги давлатни Олтин О'рда билан бог'ловчи контент эса фаол равишда яратилмоқда. Мустақилликнинг 35 йиллиги шарафига нашр этилиши режалаштирилган мамлакат тарихи бо'йича янги етти жилдли академик нашрда бу мавзу қандай тақдим этилиши нома'лумлигича қолмоқда.
Замонавий нашрлар ва мактаб дарсликлари Қозог'истоннинг 1936-йилда Сталинист Конституция қабул қилиниши билан иттифоқ республикаси мақомига ко'тарилганлигини тан олади. Бироқ, улар 1920-йилларнинг о'рталарига қадар кечикиш сабаблари, Москванинг ниятлари, ташаббускорлар ёки бошқа тафсилотлар ҳақидаги саволларга ҳеч қандай жавоб бермайди. О'н бир йил олдин, Олжас Сулейменов "Казакҳстанская Правда" газетасида ёзган мақоласида олимларни ушбу "замонавий тарихимиздаги энг муҳим эпизодни" о'рганишга чақирган эди.
Эслатиб о'тамиз, 1924-йил охирида Марказий Осиёнинг миллий-ҳудудий чегараланиши натижасида О'збекистон ва Туркманистон иттифоқ республикалари ташкил этилди ва беш йилдан со'нг Тожикистон ССР О'збекистондан ажралиб чиқди. Шу билан бирга, Қозог'истон Россия Федерацияси таркибида қолди, гарчи о'ша вақтга келиб у аллақачон автоном Совет республикаси сифатида мавжуд бо'лган бо'лса-да, қо'шниларидан фарқли о'лароқ, О'збекистон ва Туркманистон АССРлари мавжуд бо'лмаган. Бироқ, О'збекистон ва Туркманистон мисолида, Россия протекторати остида бо'лган ҳолда, ички автономияга эга бо'лган 1917-йилгача расмий мустақил Бухоро амирлиги ва Хива хонлигининг мавжудлиги ҳисобга олинди.
Иттифоқ республикаси мақомини олишнинг учта асосий мезонига келсак, 1920-йилларда Қозог'истон уларга О'збекистон ва Туркманистондан кам бо'лмаган даражада жавоб берди, Тожикистонни айтмаса ҳам бо'лади. Кремл о'ша пайтда аллақачон ё'налтириб келган бу мезонлар Сталин томонидан 1936-йил ноябр ойида Советларнинг Фавқулодда Бутуниттифоқ Конгрессида ("СССР Конституцияси лойиҳаси ҳақида ҳисобот", Москва, 1937, 38-40-бетлар) омма олдида санаб о'тилган.
Сталиннинг фикрича, биринчидан, республика "СССРдан ажралиб чиқиш масаласини мантиқий ва амалий равишда ко'тариш" учун чегарадош республика, я'ни хорижий давлат билан чегарадош бо'лиши керак эди. У Совет республикалари билан о'ралган ҳолда Иттифоқдан ажралиб чиқа олмаган Бошқирд ва Татар АССРларини мисол қилиб келтирди.
Иккинчидан, Сталин "Совет республикасига ном берган миллат унинг ичида ко'проқ ёки камроқ ихчам ко'пчиликни ифодалаганини" та'кидлади. Учинчидан, республика аҳолиси камида бир миллион кишидан иборат бо'лиши керак эди, чунки "минимал аҳолиси ва аҳамияциз армияси бо'лган кичик Совет республикаси мустақил давлат мавжудлигига ишониши мумкин" ва "империалистик йиртқичлар" томонидан осонгина қо'лга олиниши мумкин эди.
Айтганча, Тожикистон АССР 1926-йилда 827 000 аҳолига эга эди. Бир миллионлик камомад О'збекистоннинг Хо'жанд округининг қо'шилиши билан қопланди, унинг аҳолиси 206 000 кишини (119 000 тожик, тахминан 80 000 о'збек ва бошқа этник гуруҳлар вакиллари) ташкил этди, бу эса иттифоқ республикаси мақомига со'нгги то'сиқни олиб ташлади.
**Ё'қотилган ко'пчилик**
Такрорлаш учун: 1920-йилларнинг о'рталарида Қозог'истон учта мезонга ҳам жавоб берди. У Хитой билан деярли икки минг километр чегарадош эди ва аҳолиси 6,5 миллиондан ошди, уларнинг 3,7 миллиондан ортиг'и ёки тахминан 57 фоизи биринчи Бутуниттифоқ аҳолини ро'йхатга олиш ма'лумотларига ко'ра, титул этник гуруҳига мансуб эди. Бундан ташқари, республика Қорақалпог'истон автоном вилоятини ҳам о'з ичига олган ҳолда катта ҳудудга (бугунги кундан ҳам каттароқ) эга эди. Бироқ, о'ша пайтда иттифоқ республикаси мақомига ко'тарилиш амалга оширилмади.
О'н йил о'тгач, 1930-йилларнинг о'рталарига келиб, Қозог'истон АССР энди о'зининг мезонларидан бирига - аҳолининг этник таркибига жавоб бермай қолди: титул этник гуруҳи республикада сон жиҳатдан ко'пчиликни ё'қотди. Оммавий очарчиликдан келиб чиқадиган катастрофик о'лим даражаси, шунингдек, Россия, О'збекистон, Хитой ва бошқа минтақаларга ко'чишлар туфайли 2,2 миллиондан кам қозоқ о'з она юртларида қолди (яна етти юз минг киши СССРнинг бошқа таркибий қисмларида яшаган) ва уларнинг улуши 42,5% гача камайди.
Бу ма'лумотлар 1937-йил январ ойида о'тказилган иккинчи Бутуниттифоқ аҳолини ро'йхатга олишдан олинган (В.Б. Жиромская, Ю.А. Поляков, "1937-йилги Бутуниттифоқ аҳолини ро'йхатга олиш. Умумий натижалар", 2007, 109-бет). Натижалардан норози бо'лган Кремл уларни ярим асрдан ко'проқ вақт давомида таснифлаб, 1939-йил бошида янги аҳолини ро'йхатга олишни буюрди. О'ша пайтда қозоқ аҳолиси бироз ко'проқ эди - 2 328 000 - лекин уларнинг умумий аҳолидаги улуши камроқ эди - атиги 37,8%. (Айтганча, 1980-йилларнинг охиригача, я'ни Совет Иттифоқи қулашидан олдин у ҳеч қачон 40% га етмаган.) Руслар энг ко'п сонли этник гуруҳга айланди - 2 459 000.
Шунга қарамай, 1936-йил декабр ойида, иккинчи, "бостирилган" аҳолини ро'йхатга олишдан сал олдин қабул қилинган янги СССР Конституцияси матнида Қозог'истон энди автоном республика эмас, балки иттифоқ республикаси сифатида ко'рсатилган эди. Москва очарчилик туфайли ҳақиқий инсон ё'қотишлари ҳақида билганми ва қозоқлар Қозог'истон аҳолисининг ко'п қисмини ташкил қилади деб тахмин қилишда давом этганми? Ёки улар билишганми (ёки тахмин қилишганми), лекин бу фактга ко'з юмишганми? Биз бу саволга ҳеч қачон жавоб топа олмаймиз. Қирг'изистонга келсак, унинг мақомини ҳам оширган бо'лса-да, аҳолини ро'йхатга олишлар оралиг'ида унинг аҳолиси бир миллионга етди ва ундан ҳам ошди, қирг'из этник гуруҳи 53,3% ни ташкил этди - бу, масалан, русларга қараганда икки ярим баравар ко'п.
Хо'ш, нима учун Қозог'истон 1920-йилларда иттифоқ республикаси бо'лиш учун барча асосларга эга бо'лишига қарамай, РСФСР таркибида автоном бо'либ қолди, аммо 1936-йилда учта мажбурий талабдан бирини бажаришни то'хтатиб, Москванинг буйруг'и билан бу сифат о'згаришини бошдан кечирди? Айнан шу о'тиш кейинчалик Қозог'истон тарихида тақдирли рол о'йнади. Афсуски, бу мавзу кам о'рганилган ва турли хил фаразларни таклиф қилиш мумкин.
Энг эҳтимоли қуйидагилар. Қозоғистон АССР мавжудлигининг биринчи босқичи — Ўрта Осиёда чегаралар белгиланишидан олдин — Кремл эгаларини унинг миллий сиёсий элитаси иттифоқ республикаси доирасида олдинда турган вазифаларга мос эмас деган хулосага келтириши мумкин эди (худди қозоқ жамиятининг ўзи каби — ўша пайтда асосан кўчманчи бўлган ва шунинг учун Москванинг фикрича, қўшни минтақаларнинг ўтроқ халқларидан ҳам орқада қолган, шунингдек, улкан ҳудудда парчаланиб кетган). Маълумки, бу элита нафақат мафкуравий фарқлар, балки қабилалараро ва уруғлараро фарқлар туфайли ҳам турли қарама-қарши гуруҳларга бўлинган эди.
1924-йил охирида Шимолий Туркистоннинг иккита йирик вилояти Қозоғистон АССРга қўшилгандан ва республика раҳбариятига иккинчисининг вакиллари (Султонбек Хўжан ва бошқалар) киритилгандан сўнг, гуруҳлараро кураш янада шиддатли тус олди. Агар у Қозоғистон билан чекланганида, бу муаммонинг ярми бўлар эди. Аммо унинг иштирокчилари фаол равишда Москвага мурожаат қилишди, шу билан ўзларининг ифлос кирларини оммага ҳавога кўтаришди ва марказда ўзлари ҳақида салбий фикрни шакллантиришди.
**Тарихчилар нима дейишади...**
Яқинда вафот этган таниқли тарихчи ва файласуф Сеиткасйм Ауелбеков о'зининг мақолаларидан бирида шундай ёзган эди: "1993-йилдан 1997-йилгача мен вақти-вақти билан КПСС Марказий Қо'митасининг собиқ партия архивида (ҳозирги Марказий Хураллар ва Тарихий Архивлар) ва Москвадаги собиқ Октябр инқилоби архивида (ҳозирги Россия Федерацияси Давлат архиви) ишладим. Мен 1920-йиллардаги Россия тарихи бо'йича жуда ко'п материаллар то'пладим. Топилган ко'плаб ҳужжатлар орасидан мен Қозог'истон партия ва совет амалдорларининг бир-бирига ёзма равишда қаршилик ко'рсатишларига э'тибор қаратмоқчиман. Уларда шундай айбловлар бор эдики, фақат мо''жиза бу одамларни қатлдан қутқариб қолиши мумкин эди... Мен архивларда тожик, туркман ёки о'збек партия ва совет амалдорларининг шунга о'хшаш хатларини топмадим."
Бундан ташқари, Алаш ҳаракатининг етакчи арбоблари сиёсий фаолиятдан четлаштирилганига қарамай, улар Қозог'истонда содир бо'лаётган жараёнларга та'сир ко'рсатишда давом этишди ва элита ичидаги курашларда бевосита ёки билвосита иштирок этишди. Хусусан, болшевик раҳбарларининг фикрига ко'ра, Смагул Садвакасов бощилигидаги энг фаол гуруҳлардан бири уларнинг та'сир доирасига кирган. Бу жуда ёш, аммо шуҳратпараст сиёсатчи 20 ёшида (1920-йилда) Коммунистик партия а'зоси, 21 ёшида Қозог'истон Марказий Ижроия Қо'митаси котиби, 23 ёшида Алаш О'рда раҳбари Алихон Бокейхоновнинг куёви ва 25 ёшида халқ комиссари бо'лган. Бошқа бир қанча гуруҳларнинг вакиллари ҳам Алашга яқинликда айбланган, кейинчалик у буржуа миллатчиси сифатида танилган.
Уларнинг рақобат мавзуси етти йил олдин нашр этилган "Қозог'истондаги Совет лойиҳаси: Ҳокимият ва этниклик. 1920-1930-йиллар" китобида батафсил о'рганилган. Унинг муаллифи, тарих фанлари доктори Дина Аманжолова о'ша давр воқеалари ва жараёнларини о'рганган энг обро'ли тадқиқотчилардан бири бо'либ, тарафкашликда гумон қилиш қийин. Китобдан ба'зи иқтибослар ("Хулоса" боби, 410-411-бетлар):
"Ходжанов ва Садвакасов энг фаол тартибсизлик келтириб чиқарувчилар ва Сталин аудиториясининг энг ко'п қабул қилувчилари эдилар"; "Шу билан бирга, Сталин, айниқса фаол "гуруҳчилар" билан о'заро муносабатларида, миллий элитанинг сифати ҳақида аниқроқ тасаввур ҳосил қила олган"; "Бу, афтидан, миллий (қозоқча - муҳаррир эслатмаси) "эшиттириш"нинг "имиджига" сезиларли та'сир ко'рсатган ва унинг марказдаги вакили бенуқсон эмас эди"; "Чексиз о'заро айбловлар, шикоятлар ва қоралашлар... Москвада Ф. Голощекин бо'лган "қат'ий" болшевик тажрибасига эга "европалик" раҳбарга эҳтиёж борлиги ҳақида қат'ий ишончни шакллантирди."
Яна бир диққатга сазовор факт: 1920-йилларда қозоқ партия ва совет элитасининг ко'плаб вакиллари марказий ҳукумат органлари ва турли муассасаларда ишлаш ва малака ошириш учун Москвага юборилган. Энг таниқлиларини санаб о'цак: Турар Рисқулов, Султонбек Хожан, Смагул Садвакасов, Сеиткали Мендешев, Муҳамедҳафи Мурзагалиев (Қозог'истон коммунистларига, кейинчалик Халқ Комиссарлари Кенгашига раҳбарлик қилган биринчи қозоқ), Назир Тореқулов, Санжар Асфендияров... Ба'зи тадқиқотчиларнинг фикрича, уларнинг аксарияти партия ва совет ишларига жиддий халақит бераётган ва социалистик модернизацияга то'сқинлик қилаётган гуруҳлараро қарама-қаршиликларнинг интенсивлигини камайтириш учун қисман республикадан олиб ташланган. Бошқа "безовта қилувчилар" аҳамияциз лавозимларга туширилган.
**Яхшилик ва ёмонлик**
Ва натижаси қандай бо'лди? Яна Дина Аманжолованинг китобидан иқтибос: "1920-йилдан бери давлат қуришда иштирок этган Қозог'истон АССРнинг деярли бутун партия ва совет элитаси мақсадли ва тизимли равишда тайёрланган кадрларнинг янги корпуси билан алмаштирилди. Бу воқеалар Қозог'истоннинг иттифоқ республикаси даражасига ко'тарилиши билан бир вақтга то'г'ри келди." Қо'шимча қилишимиз мумкин: балки нафақат бир-бирига мос келган, балки айнан шу юксалишнинг сабабларидан бири, шартларидан бирига айлангандир? Балки айнан миллий сиёсий элитанинг тубдан янгиланиши Кремлга Қозог'истон энди юқори мақомга лойиқ деб ҳисоблаш учун асос бергандир?
Агар бу версия то'г'ри бо'лса, демак, бугунги кунда қозоқ миллатининг энг қаймоқлари деб ҳисобланган энг шуҳратпараст шахсларни ҳукуматдан четлатиш, ҳукумат институтларини "Алаш" арбоблари та'сиридан тозалаш ва бир вақтнинг о'зида аҳолининг ан'анавий турмуш тарзини бузиш (ко'чманчи турмуш тарзидан о'троқ турмуш тарзига о'тиш, коллективлаштириш, феодал-қабила муносабатлари ва бойларни синф сифатида ё'қ қилиш) республиканинг автоном республикадан иттифоқ республикасига айланишига ҳисса қо'шган омиллар бо'лган.
Бу, о'з навбатида, 55 йил о'тгач, СССР парчаланиб кетганида, 18 ва 19-асрларда қозоқ жузларининг Россия империясига қо'шилиши ва уларнинг хонликларининг тугатилиши натижасида ё'қолган мустақилликнинг э'лон қилиниши учун ҳуқуқий шарт-шароитларни яратди.
Шундай қилиб, Иттифоқ ичида эришилган расмий давлатчилик о'нлаб йиллар о'тгач, жуда реал давлатчиликка айланди. Бошқача қилиб айтганда, бугунги кунда замонавий Қозог'истонда қозоқ халқига етказилган мутлақ ёвузлик сифатида қараладиган 1920-1930-йилларда содир бо'лган жараёнлар тарихий нуқтаи назардан улкан не'матга айланди. Бу яқин о'тмишимизнинг энди одатий қора ва оқ идрокидан воз кечиш зарурлиги тарафдори бо'лган яна бир далил.
Айтганча, 1936-йилги Конституция лойиҳасини тайёрлаш ва муҳокама қилиш жараёнида Иттифоқ республикаларига СССРдан эркин ажралиб чиқиш ҳуқуқини берувчи қоидани олиб ташлашга чақириқлар бо'лди. Афтидан, 1920-йилларнинг бошларида Ленинга қарши чиқиб, уларни РСФСР таркибидаги автоном республикалар мақомига чеклашга чақирган, я'ни уларнинг кенг сиёсий ваколатларига қарши бо'лган Сталин энди вазиятдан фойдаланиб, бу қоидани бекор қилиш учун қо'лидан келган барча ишни қилиши керак эди. Ва унинг со'зи қат'ий эди - ахир, о'ша пайтга келиб у мамлакатда деярли мутлақ ҳокимиятга эга эди. Бироқ, юқорида айтиб о'тилган янги Асосий Қонун лойиҳаси ҳақидаги ҳисоботда Сталин (38-бет) шундай деган эди:
"Конституциядан СССРдан эркин чиқиш ҳуқуқи ҳақидаги моддани чиқариб ташлаш бу иттифоқнинг ихтиёрий хусусиятини бузади... СССРдаги бирорта ҳам республика СССРдан ажралиб чиқишни истамаслиги айтилади ва шунинг учун 17-модданинг амалий аҳамияти ё'қ... Аммо бу биз Конституцияда Иттифоқ республикаларининг СССРдан эркин чиқиш ҳуқуқини мустаҳкамламаслигимиз керак дегани эмас. СССРдаги бирорта ҳам Иттифоқ республикаси бошқа Иттифоқ республикасини бостиришни хоҳламайди. Аммо бу Иттифоқ республикаларининг ҳуқуқлари тенглиги ҳақидаги модда СССР Конституциясидан чиқариб ташланиши керак дегани эмас."
Ҳа, болшевиклар режими ва унинг раҳбарлари қозоқ халқи бошидан кечирган ко'плаб қийинчиликлар учун жавобгардирлар. Аммо улар, ҳатто билмасдан ҳам, келажак (биз учун, ҳозирги) қозоқ давлатчилигининг пойдеворини қо'йганликларини инкор этиш ҳақиқатга қарши гуноҳ қилиш бо'лар эди. Лекин, айтайлик, "Оқ" ҳаракати сафларига қо'шилган ва "Алаш" тарафдори бо'лганлар Россия империясида ҳокимият тепасига келганларида, биз ҳатто автономия қо'лга киритган бо'лармидик? Бу катта савол...
Бахт Жанаберген
Манба