Ко'пинча дунёнинг ё'қ бо'либ кетиш маркази деб аталадиган Австралия, битта ҳайвоннинг тикланишида умид учқунини топади.

"Ко'злар очилди", деган буйруқ олдинги ё'ловчи о'риндиг'идан янгради. Биз ландшафтни - ёг'оч учларини, дарахтларнинг тепаларини, паст буталар ва ёрқин ёввойи гуллар орасидаги бо'шлиқларни - чизиқлар ёки тезкор ҳаракатни қидириб, синчковлик билан ко'здан кечирамиз.

Суратга олинмайдиган жонзот - бу ноёб австралиялик марсупиал бо'либ, у бургут ва чумолихо'рнинг гибридига о'хшайди. Нумбатлар бир вақтлар қит'анинг жанубий ярмида гуллаб-яшнаган, аммо ҳозир Австралиянинг жануби-г'арбий қисмида жойлашган Дряндра о'рмони уларнинг со'нгги қолган қал'аларидан биридир.

Биз бута излари бо'йлаб аста-секин ҳаракатланаётганимизда, тадқиқотчилар ушбу йиллик экспедиция турнинг омон қолишини кузатишга қандай ёрдам беришини тушунтирадилар. Яқинда ё'қолиб кетиш хавфи остида турган деб таснифланган нумбатлар қайтиб келмоқда. Жамоанинг фидойи са'й-ҳаракатлари уларни ё'қолиб кетиш хавфи остида турган турларнинг халқаро қизил ро'йхатидан олиб ташлашга олиб келди - бу ё'қолиб кетиш инқирози билан курашаётган миллатда ноёб ижобий ривожланиш.

Австралиянинг бу минтақаси ушбу инқирознинг олдинги сафида бо'либ, инвазив зараркунандалар, касалликлар, шаҳарларнинг кенгайиши, яшаш жойларининг ё'қ қилиниши ва иқлим о'згариши туфайли ё'қолиб кетиш арафасида турган ко'плаб турлар учун охирги бошпана вазифасини о'тайди. Бир пайт ё'қолиб бораётган Карнаби кокатуси бизнинг транспорт воситамиз устида учиб юради. Яқин атрофдаги оролда дунёдаги энг ноёб халтали ҳайвоннинг со'нгги қолган популяцияларидан бири - Гилберт поторуси омон қолиш учун курашмоқда. Атрофдаги сафир сувларида тобора камайиб бораётган Австралия денгиз шери шо'нг'ийди.

Дряндра о'рмони ёввойи нумбатлар ҳали ҳам топилиши мумкин бо'лган кам сонли жойлар қаторига киради.

Австралия узоқ вақтдан бери сайёрамизнинг энг ноёб о'симлик ва ҳайвон турларининг ба'зилари яшайдиган табиий қо'риқхона сифатида машҳур бо'либ келган, уларнинг 80% дан ортиг'и бошқа ҳеч қаерда топилмайди. Бироқ, у ҳар о'н йилда тахминан то'ртта турни ё'қотиб, ё'қолиб кетишнинг глобал пойтахтига айлангани шубҳасиз, бу пасайиш фақат тезлашмоқда.

Фидойи ко'нгиллилар ва етарли маблаг' билан та'минланмаган табиатни муҳофаза қилиш ташкилотчилари тобора ортиб бораётган таҳдидларни юмшатиш устида ишламоқдалар, аммо мутахассислар шошилинч чоралар ва сиёсий қарорларсиз Австралия қадрлайдиган деб да'во қилаётган биологик хилма-хиллик фалокатга юз тутишидан хавотирда.

"Буни тасаввур қилиш ҳам қийин эмас, бу бизнинг ко'з о'нгимизда содир бо'лмоқда", деди профессор Эуан Ритчи ББСга.

Тони Френд нумбатлар муҳофазасига беш о'н йилликни баг'ишлади.

Ёввойи табиатда ноёб жонзотни ко'риш аллақачон қийин, аммо камуфляж устаси бо'лган нумбатлар яна бир қийинчилик қатламини қо'шади, деб тушунтиради Г'арбий Австралияда табиат муҳофазасининг отаси ҳисобланган Тони Френд.

"Улар бугун ухладилар", деб ҳазиллашади Тонининг ресурслари чекланган ишини сезиларли даражада қо'ллаб-қувватлайдиган ко'нгиллилар ташкилоти Нумбат Таскфорсе президенти Роб Маклин.

Ҳар баҳорда икки ҳафта давомида ёш нумбатлар о'з инларидан чиқа бошлаганда, бу жамоа ҳар бир нумбатлар ко'ринишини ёзиб олиб, кундалик айланишни амалга оширади. Улар ГПС координаталарини қайд этадилар, ё'лга масофани о'лчайдилар ва бу о'рмонзорлардаги ҳайвонлар зичлигини баҳолаш учун мураккаб формуладан фойдаланадилар, бу эса о'з навбатида аҳолининг кенгроқ саломатлигини баҳолашга асос бо'лади.

Бир киши ҳар бир ойнада диққат билан сукут сақлаган ҳолда о'тиради, бошқаси пикапнинг орқа томонида жойлашган бо'либ, атрофимизда шохланиб кетадиган дарахт шохларидан қочиш учун эгилиб туради. Дарахт таналари орқали биз ушбу ҳимояланган о'рмонзор билан чегарадош тозаланган қишлоқ хо'жалиги ерларини ко'рамиз. Бир ё'л бо'йлаб машина ёввойи мушуклар ва тулкиларни аниқлайди ва уларга заҳар пуркайди, бу нумбатлар дуч келадиган хавфни яққол эслатади.

"Бу йил бироз зиёфат бо'лди", деб тан олади Роб.

Соатлаб биз то'тилар, валлабилар, гоанна ва бир нечта эхидналарни кузатамиз, аммо нумбатларни кузатмаймиз.

Тони 1980-йилларда Дряндрага 50 дан кам нумбат популяциясини топиш учун келган. О'ша пайтдаги ко'плаб таҳдидлар бугунги кунда бутун мамлакат бо'йлаб ё'қ бо'либ кетишга олиб келадиган таҳдидлар билан бир хил.

Муҳим яшаш жойларининг кенг ҳудудлари қишлоқ хо'жалиги, кончилик ва ёг'очсозлик каби ривожланиш ёки саноат тармоқлари учун тозаланмоқда. Олиб келинган зараркунандалар - олов чумолилари, қамиш қурбақалари, қуёнлар, тулкилар ва ёввойи мушуклар - вайронагарчилик изини қолдиради. Фақат ёввойи мушуклар Австралияда ҳар йили уч миллиард ҳайвонни о'лдириши тахмин қилинмоқда.

Лантана каби инвазив бегона о'тлар Австралия буталарини бо'г'иб қо'ймоқда, хламидия коалаларни мамлакатнинг катта қисмида ё'қ бо'либ кетиш арафасига олиб келди ва терини ейдиган хитрид қо'зиқорини бу ерда еттита қурбақанинг ё'қ бо'либ кетишига сабаб бо'лди, бундан кейин ҳам ко'проқ бо'лади.

Иқлимнинг о'згариши ба'зи турлар, масалан, маҳаллий учувчи тулкилар учун яшашга яроқсиз шароитлар яратмоқда, улар ҳаддан ташқари ҳарорат туфайли минглаб одамлар томонидан нобуд бо'лмоқда. Бошқалар учун эса, бу уларнинг озиқ-овқат манбаларини ёки уйларини ё'қ қилади. Иқлим о'згариши, шунингдек, о'симликлар ва ҳайвонларни мунтазам равишда ёқиб юборадиган ва чо'ктирадиган табиий офатларни кучайтиради. Масалан, 2019-20 йиллардаги машҳур Қора ёзги о'рмон ёнг'инлари тахминан уч миллиард ҳайвонни о'лдирди. Кейинги йиллардаги рекорд даражадаги сув тошқинлари шунчалик кенг тарқалганки, уларнинг ёввойи табиатга та'сирини аниқлашнинг иложи ё'қ.

Карнабининг қора кокатуси Австралиянинг жануби-г'арбий қисмида зо'рг'а сақланиб қолган яна бир тур.

Қит'ада бир вақтлар ко'п бо'лган ко'плаб турлар энди тобора кичикроқ ва парчаланиб кетган жойларда жойлашган бо'либ, ҳар бир та'сир уларнинг кейингисига нисбатан заифлигини кучайтиради.

Кичик, аммо қат'иятли ҳаракатлар камайиш сур'атини секинлаштириш учун амалга оширилмоқда. Перт ҳайвонот бог'ида ёш нумба нонуштасини - "термит сепгичлари" қо'шилган кремни еб қо'яётган бир пайтда, қо'риқчи бу эркакнинг Дряндрада яқинда чиқарилиши генетик хилма-хилликни қандай оширишини тушунтиради. "Сиз шундай фикр-мулоҳазаларни олганингизда: сизнинг болаларингиз фарзанд ко'ришди, бу жуда қониқарли", дейди Вики Пауер.

Бундай наслчилик дастурлари турли хил ё'қолиб кетиш хавфи остида турган турлар учун қо'шимча популяцияларни яратишга имкон берди. Бироқ, ко'пчилик ҳақиқий ёввойи табиатда омон қололмайди, бу ерда кенг ко'ламли йиртқичларни назорат қилиш доимий кураш бо'либ қолмоқда. Бунинг о'рнига, улар о'злари қариндошлар о'ртасидаги наслчилик ва ҳаддан ташқари ко'пайиш каби муаммоларга дуч келадиган юқори даражада парваришлаш ишлари бо'лган то'сиқли табиат қо'риқхоналарига юборилади.

Яшаш жойларини ҳимоя қилиш ва тиклаш лойиҳалари ко'пайиб бормоқда, аммо улар, айниқса, энг муҳим ҳудудларда, вайронагарчиликка дош бермаяпти. Олимлар касалликларга қарши курашишга ҳам ҳаракат қилмоқдалар, гарчи бу ко'пгина турлар учун бироз ко'проқ вақт талаб қиладиган қиммат ва машаққатли иш бо'лса ҳам. Бошқалар ё'қ бо'либ кетган турларни қайта тиклаш усуллари топилган тақдирда генетик материални сақлаб қолишмоқда.

Олимлар дунёда олтинчи оммавий қирилиб кетиш ҳодисасини бошдан кечираётганимизга қо'шилишмоқда, бу биринчиси одамлар томонидан содир бо'лган ҳодиса. Австралия бу тенденциянинг олдинги қаторида бо'либ, сутемизувчиларнинг ё'қ бо'либ кетиши бо'йича дунёда етакчилик қилмоқда ва бошқа тур синфларининг ё'қолиши бо'йича юқори о'ринларни эгаллайди.

"Австралия дунёда аҳоли жон бошига энг бой давлатлардан бири бо'лишига ва дунёда етакчи олимларнинг улушидан ко'проқ бо'лишига қарамай... бизда турларни сақлаб қолиш борасида жуда ёмон натижалар мавжуд", дейди Ритчи. "Ва вазият яхшиланмаяпти."

Австралия ҳукуматининг расмий қирилиб кетиш ро'йхати 67 тани ташкил этади, аммо тадқиқотчилар камида 100 та о'симлик ва ҳайвон турлари абадий ё'қолганига ишонишади. Уларнинг фикрича, мамлакат аллақачон ё'қ бо'либ кетган турларни кашф этишда давом этар экан, ҳақиқий рақам анча юқори.

Австралиянинг қирилиб кетиш даражаси о'н йилликда тахминан то'ртта турда барқарор бо'либ қолган бо'лса-да, ё'қолиб кетиш хавфи остида турган турлар сони тез сур'атлар билан о'сиб бормоқда ва ко'пчиликнинг ёмонлашиши тезлашмоқда. Мутахассисларнинг огоҳлантиришича, бу траектория хавотирли то'лқин та'сирига эга. Эколог Жек Пасконинг со'зларига ко'ра, Австралиянинг биологик хилма-хиллиги "ҳамма нарсани қо'ллаб-қувватлайди". Бунга озиқ-овқат ишлаб чиқариш, туризм, қурилиш — иқтисодиётнинг муҳим қисми киради. Тиббиёт, қишлоқ хўжалиги ва ҳатто иқлим ўзгаришига мослашиш соҳасидаги потенциал илмий ютуқлар бўғиб қўйилиши мумкин. Австралиялик биринчи миллат вакиллари учун бу пасайиш уларнинг маданиятига ҳам таҳдид солади.

"Биз ўзимизни Ер юзидаги барча ҳаётнинг васийлари деб биламиз... шунинг учун бу нарсалар яхши ишламаётганда ёки уларни абадий йўқотганда шахсий ва ижтимоий йўқотиш ҳисси анча кўпроқ бўлади", дейди Юин абориген миллатидан бўлган Паско.

Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш асосан давлат масъулияти бўлса-да, федерал ҳукумат миллий аҳамиятга эга масалаларни назорат қилади. Лейбористлар партияси 2022-йилда лавозимга киришди ва ўз назорати остида янги йўқ бўлиб кетмасликка ваъда берди ва табиатни муҳофаза қилишни иккинчи муддатининг асосий хусусиятига айлантиришга интилди.

"Бугунги кунда табиат дунёда, ҳам Австралияда, ҳам чет элда кўплаб қийинчиликларга дуч келаётгани яхши тушунилади... биз биологик хилма-хилликни хавотирли даражада йўқотмоқдамиз", деди атроф-муҳит вазири Мюррей Ватт ББСга берган баёнотида. Унинг партияси Австралиянинг чиқиндиларни камайтириш бўйича саъй-ҳаракатларини сезиларли даражада оширди ва қайта тикланадиган энергия лойиҳаларини сезиларли даражада оширди. Уларнинг хавф остида қолган сутемизувчиларни ё'қолиб кетиш хавфи остида турган ҳолатдан қайтариш борасидаги ишлари мақтовга сазовор бо'лди. О'тган йили қайта ко'риб чиқилган экологик қонунларнинг қабул қилиниши авлоддаги энг муҳим ислоҳот сифатида э'тироф этилди. Мамлакат шунингдек, 2030-йилга келиб биологик хилма-хилликнинг ё'қолишини то'хтатиш ва қайтариш бо'йича улкан мақсадга эга.

Бироқ, бу чинакам бурилиш нуқтасини белгилашига умид чекланган. Янги қонунлар фақат о'згаришлар учун асос бо'либ хизмат қилади; аниқликлар ҳали ҳам Миллий экологик стандартлар (НЕС) ва уларни амалга ошириш учун федерал кузатув органи шаклида ишлаб чиқилмоқда. Сектордаги ко'пчилик муаммо мавжуд тартибга солиш воситаларида эмас, балки улардан фойдаланиш учун сиёсий иродада эканлигини та'кидлайди.

Австралиянинг энг узоқ вақт хизмат қилган атроф-муҳит вазири ББСга берган интервюсида кетма-кет ҳукуматлар со'нгги 30 йил ичида атроф-муҳитни етарлича ҳимоя қила олмадилар, деди Австралиянинг энг узоқ вақт хизмат қилган атроф-муҳит вазири ББСга. Бунга о'з ма'мурияти ҳам киради. "Биз ҳам ко'проқ иш қилишимиз керак эди", дейди 1999-йилда Жон Ховарднинг консерватив коалицияси остида со'нгги йирик ислоҳотларга раҳбарлик қилган Роберт Хилл.

Вики Пауер ва Тони Френд нумбатни сақлаб қолиш учун о'нлаб йилларни баг'ишладилар.

Хилл давридаги ко'плаб қийинчиликлар бугунги кунда ҳам раҳбарларни қийнамоқда. Мамлакат бойлиги асосан табиий ресурсларга, ко'пинча атроф-муҳит ҳисобига қурилган. Бу бойликлар ҳали ҳам иқтисодиётни қо'ллаб-қувватлайди ва сог'лиқни сақлаш ва уй-жой каби зарур нарсаларга давлат харажатларини молиялаштиришга ёрдам беради. Қо'шимча босим саноат ва штатларнинг рақобатдош манфаатларидан келиб чиқади, уларнинг тартибга солиш назоратидаги иштироки ҳисобдорликни хиралаштиради ва бюрократик то'сиқларни кучайтиради. Бу курашлар ҳатто ҳукуматлар ичидаги энг қат'иятли экологик ҳимоячиларни ҳам эзади.

Масалан, о'тган йили Албания ҳукумати Тасмания штати амалдорлари томонидан лоббичилик қилинганидан со'нг лосос етиштиришни ҳимоя қилувчи қонунларни тезлаштирди. Бу ҳаракат ички қаршиликни сусайтирди ва о'з департаментининг 1,4 миллиард Австралия доллари (733 миллион фунт стерлинг; 989 миллион доллар) саноатнинг ё'қолиб кетиш хавфи остида турган Маугеан Скате нинг омон қолишига та'сири ҳақидаги маслаҳатларини э'тиборсиз қолдирди.

"Агар иқтисодий алтернатива бо'лса, экологик натижага болта тушади", дейди Ҳилл. "Агар [федерал ҳукумат] ҳаракат қилишни хоҳласа ҳам, у о'з интилишларини ҳақиқатга айлантириш учун сиёсий кучга эга бо'лиши керак."

Албания ҳукумати Тасмания штати амалдорларининг лоббичилик ҳаракатларидан со'нг лосос етиштиришни ҳимоя қилиш то'г'рисидаги қонунни қабул қилди.

Шунингдек, тартибга солишнинг о'зи ҳам озгина натижа беради, деган фикр мавжуд. Ҳозирда жуда ко'п табиатни муҳофаза қилиш ишлари хайрия маблаг'лари ва фидойи ко'нгиллиларга бог'лиқ, дейди соҳа ходимлари, пул етишмаслиги туфайли эса анча сустлашмоқда. Федерал ҳукумат табиатни муҳофаза қилишга то'г'ридан-то'г'ри 700 миллион Австралия доллари сарфлайди, бу табиатни муҳофаза қилиш бо'йича мутахассислар та'кидлаганидек, зарур бо'лган 33 миллиард Австралия долларининг бир қисми ёки ЯИМнинг 1 фоизи. Пол Элтон тан олишича, бу ҳайратланарли рақам, аммо у та'кидлаганидек, бу о'ринли. Ҳукумат баҳслашаётган унинг тадқиқотига ко'ра, Австралия уларни камайтириш бо'йича глобал ва'даларни имзолаганига қарамай, ҳали ҳам тог'-кон саноати, интенсив қишлоқ хо'жалиги ва ёқилг'и каби фаолият учун субсидияларга 26 миллиард Австралия долларидан ортиқ маблаг' сарфланмоқда.

"Ҳукумат ижобий биологик хилма-хилликни муҳофаза қилиш ҳаракатларига сарфлаётган ҳар бир доллар учун табиатга зарар етказаётган субсидияларга 26 Австралия доллари сарфланмоқда", деди у ББСга. "Бу жуда кескин номутаносиблик."

Вазир Уотт табиатни муҳофаза қилиш ташкилотчиларининг талаблари ҳақидаги саволларга то'г'ридан-то'г'ри жавоб бермади, аммо шундай деди: "Биз штат ва маҳаллий ҳукуматлар, жамоатчилик ва экологик гуруҳлар билан ҳамкорликда узоқ муддатли экологик тикланишга содиқмиз".

Жамоатчилик кайфияти о'згариб бораётган бир пайтда, ҳукумат рақобатбардош талаблар ва мураккаб инқирозлар орасида атроф-муҳитга устувор аҳамият беришига шубҳа билан қарайди, сайловчилар уларни мажбурламагунча.

"Жамият сизга, биз атроф-муҳитга ко'п пул сарфлашимиз керак, дейишади. Ва кейин сиз: "Хо'ш, бу молиялаштириш базасини та'минлаш учун нимани қурбон қилишга тайёрсиз?" десангиз, улар энди қизиқишмайди", дейди Ҳилл.

Шунчалик ко'п қийинчиликлар ва улар чекланган тараққиёт деб билган нарсаларга қарамай, тарафдорлар умидни сақлаб қолиш қийинлигини тан олишади.

"Биз муаммолар нима эканлигини биламиз. Биз уларни қандай ҳал қилишни биламиз. Биз атроф-муҳитга пул сарфлаганимизда, бу ко'п марта о'зини оқлашини биламиз", дейди сутемизувчилар экологи Ритчи. "Бу шифокор бо'лиш ва жамиятдаги барча касал одамларни ко'риш ва уларни қандай даволашни билиш каби, лекин ҳеч ким сизга буни қилишга ё'л қо'ймайди".

Ко'нгилли "Жаско" юк машинасининг орқасидан кузатиб туради.

Нумбатнинг келажаги каби кичик г'алабалар уларни курашишга ундайди. Ҳозирда бутун мамлакат бо'йлаб тахминан 3000 та нумба бор ва Дряндрада уларнинг сони о'н баравар ко'пайди. Ҳайвон яқинда халқаро ё'қолиб кетиш хавфи остида турган турлар ро'йхатидан чиқарилди ва энди хавф остида қолган деб таснифланади.

Беш соатдан со'нг, ниҳоят ҳайдовчи о'риндиг'идан ва пикапнинг орқа қисмидан синхрон ҳаяжонли қичқириқлар эшитилди. Шовқин манбаи ичи бо'ш ёг'очнинг охирида қотиб қолган ва ҳушёр турибди.

"Бу мусобақа эмас", дейди Роб рақиб кузатувчисига ишора қилиб кулиб: "Лекин мен уни бир сония ортда қолдирдим".

То'г'он бузилди. Кейинги қисқа вақт ичида биз қоронг'у ёруг'ликда бизга қараб милтиллаётган саккизта нумбани, жумладан, икки жуфт чақалоқни ко'рдик. Бу йилги то'лиқ ҳисоб, кейинчалик менга Тони айтганидек, энг яхшиларидан бири.

"Лекин мен одамларга улар ҳали о'рмондан чиқмаганликларини эслатиб тураман", деб огоҳлантиради Тони. Нумбатларнинг қайта тикланишига бо'лган енгиллик, бу муваффақият ушбу ютуқларни мустаҳкамлаш учун зарур бо'лган маблаг' ва ёрдамни та'минлашни қийинлаштириши мумкинлиги ҳақидаги хавотирлар билан юмшатилмоқда.

Войли ёки чо'ткасимон думли беттонг огоҳлантирувчи ҳикоя бо'либ хизмат қилади. У бироз тикланди ва ё'қолиб кетиш хавфи остида бо'лганлар ро'йхатидан олиб ташланди, аммо о'н йилдан кейин ёмонроқ ҳолатда қайта ро'йхатга киритилди.

"Биз кета олмаймиз", дейди Тони, "ва "ё'қ, улар яхши", дея олмаймиз, биласизми?" "Бу ҳайвонни сайёрада сақлаб қолиш учун доимий ишлар зарурлигини қабул қилиш керак."

Хламидия коалаларни ё'қ бо'либ кетишига олиб келиши мумкин. Ваксина уларни о'з вақтида қутқара оладими?

Австралияда 26 та қурбақа турини сақлаб қолиш пойгаси. Видео, 00:03:12

Австралия қотил мушукларини жиловлай оладими?

Ё'қолиб кетиш хавфи остида бо'лган қуш "о'з қо'шиг'ини унутди"

Олимлар ё'қ бо'либ кетган Тасмания ё'лбарсини қайта тиклашга умид қилмоқдалар