Нега Эрон Қўшма Штатлар билан музокараларга қайтишга шошилмаяпти?
Жанглар вақтинча тўхтаган бир пайтда, Эрон етакчилари – президент Трампга қараганда қийинчиликларга кўпроқ бардош бера олишига ишонмоқда. Трамп эса Эрон билан янги музокараларни қўллаб-қувватламоқда, аммо бу сафар нимага эришмоқчи экани номаълум.
**Нега Эрон Қўшма Штатлар билан музокараларга қайтишга шошилмаяпти?**
АҚШ билан деярли икки ҳафталик кескин жанглардан сўнг, сўнгги кунларда Эрон ҳудудида портлашлар ва ҳаво ҳужумлари тўхтади. Бироқ Эрон расмийлари ўт очишни тўхтатишга рози бўлмаганликларини ва америкаликлар билан тўғридан-тўғри музокараларга киришишга шошилмаётганликларини маълум қилди.
"Нев Ёрк Тимес" нашрининг хабар беришича, Эрон расмийлари ҳозирда ўзларини устун мавқеда деб ҳисобламоқда. Ҳарбий амалдорлар жанг майдонидаги муваффақиятлари билан фахрланаётган бўлса, дипломатлар АҚШнинг "Эрон музокараларга қайтишга интилмоқда" деган даъволарини рад этди.
**Жангларнинг тўхташи ва баёнотлар**
Уруш давомида Эрон устидан назоратини мустаҳкамлаган Ислом инқилоби муҳофизлари корпусининг собиқ вакили Рамазон Шариф якшанба куни "Эроннинг душмани ҳар бир қадамда стратегик мағлубиятга учради", деди.
Эронлик дипломатлар эса жангларнинг тўхташига босиқлик билан муносабат билдирди, аммо муросага тайёр эканликларини деярли намоён этмади. Эрон ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Исмоил Бағоий: "Ҳозирги вақтда мавжуд бўлган ҳолатни ўт очишни тўхтатиш деб таърифлаб бўлмайди", деди.
Бағоий Американинг Эронга қарши урушини "уларнинг ўзлари яратган ботқоқлик" деб атади. Унинг таъкидлашича, Эроннинг музокаралари Уммон билан Ҳўрмуз бўғозини бошқариш бўйича олиб борилмоқда. Ушбу бўғоз нефт ва газ ташиш учун ўта муҳим сув йўли бўлиб, Эрон феврал ойида АҚШ ва Исроил ҳужумига учраганидан сўнг уни амалда ёпиб қўйган эди.
**Эрон учун жиддий синов**
Теҳрондан янграётган риторика Эрон раҳбарларининг АҚШ билан урушнинг ноаниқ ва муаллақ ҳолатидан мамнундек кўринаётганидан далолат беради. Улар можаро қайта бошланса, уни эплай олишига ва Доналд Трампга нисбатан таъсир дастагига эга эканига ишонмоқда. Эрон биринчи даражали деб ҳисоблаётган натижа бу – унинг Ҳўрмуз бўғози устидан назорати тан олинишидир. Бироқ АҚШ ҳам бу борада ён беришни истамаяпти.
Таҳлилчиларнинг айтишича, бундай кайфиятдаги баёнотларга қарамай, исталган дақиқада уруш ёки тинчлик борасидаги ноаниқлик Эрон учун жиддий синов бўлади. Жанглар исталган вақтда қайта авж олиши мумкин, якуний келишув эса ҳали олисда. Беқарорлик, уруш талофатлари ҳамда АҚШнинг денгиз блокадаси сабабли Эрон иқтисодиёти янада ёмонлашиши эҳтимоли юқори.
Сиёсий хатарларни баҳолаш бўйича катта таҳлилчи Грегори Брю шундай деди: "Эрон вақт уларнинг фойдасига ишлаётганига, Доналд Трампга қараганда босим ва қийинчиликларга муваффақиятлироқ бардош бера олишига ишонишади. Бундан ташқари, улар охир-оқибат у ўз тарафларидан ҳеч қандай ён беришларсиз, Эрон талабларига мос келадиган келишувга рози бўлишига ҳам ишонади".
Таҳлилчига кўра, лекин Эрон ўз имкониятларини ортиқча баҳолаш ва чегарадан чиқиб кетиш хавфи остида. "Чунки Трамп учун урушни авж олдириш – Эроннинг бўғоз устидан назоратини тан оладиган келишувни қабул қилишдан кўра жозибадорроқдир", дейди таҳлилчи. Шунингдек, Эроннинг қўшнилари ва бошқа давлатлар кемалар учун тўловлар жорий этилишини қабул қилиши қийин масала. Агар Эрон ушбу сув йўлининг келажаги бўйича муроса шартларига рози бўлса, икки тараф учун ҳам вазиятни юмшатиш имконияти бор.
**Трамп ҳам аросатда**
Эронга нисбатан қайта бошланган ҳужумлар орқали ўз мақсадларига эриша олмаган Трамп, янги музокаралар ёрдамида яхшироқ натижаларга умид қила оладими-йўқми, бу ноаниқ бўлиб қолмоқда.
АҚШ собиқ расмийларининг НЙТга айтишича, бўйсунмаётган Эрон ноябр ойидаги оралиқ сайловлар яқинлашгани сари Трампнинг таъсир дастаги тез сўнаётганини кўрмоқда. Баъзи юқори мартабали республикачи расмийлар уни аллақачон низони якунлашга ундамоқда.
АҚШда ёнилғи нархининг юқорилиги Трампнинг партиядошлари аллақачон хавотирга солмоқда ва уларнинг низога нисбатан сабрсизлиги ортиб бормоқда: "Биз буни якунлашимиз керак", деди Вакиллар палатаси спикери Майк Жонсон ўтган ҳафтада журналистларга.
Шунга қарамай, сешанба куни Исроил бош вазири Бинямин Нетаняҳу Оқ уйга ташриф буюрганида Трамп қарама-қарши босимга дуч келади. Нетаняҳу урушни давом эттириш тарафдори ва у бу позицияни Трампга етказишга ҳаракат қилади.
Бироқ Трамп ўтган икки ҳафталик эскалация давомида тушунганидек, ҳарбий ҳаракатлар бозорларни ларзага келтиради ва энергия нархларини кескин ошириб, америкалик истеъмолчиларга қаттиқ зарба бериши мумкин.
Яқин Шарқ Сиёсати бўйича Вашингтон Институти тадқиқотлар директори Дана Строулнинг айтишича, Трамп маъмурияти Эронга қарши ёлғиз ҳаракат қилишга уринди. "Энди улар кемачилик эркинлигини тиклашни хоҳлашса, халқаро тизимда иттифоқчилар ва ҳамкорлар билан ишлаш мутлақо зарурлигини тушуниб етишмоқда".
Аслида Ғарбий Европанинг баъзи мамлакатлари бўғозни патруллашда ёрдам беришини айтган. Аммо битта муҳим шарт билан: биринчи навбатда Эрон ва АҚШ ўртасидаги ҳарбий ҳаракатлар якунланиши керак. Бу эса ҳозирча Трамп учун катта бош оғриқ бўлиб турибди.