Марказий банк Ўзбекистон иқтисодиётида “қизиб кетиш” аломатларини кузатди

Марказий банк Ўзбекистон иқтисодиётида "қизиб кетиш" белгилари мавжудлигини қайд этди. Бу ҳақда 29-июл куни бўлиб ўтган матбуот анжуманида Марказий банкнинг Пул-кредит сиёсати департаменти директори Самиғжон Иноғамов маълум қилди.

Иноғамовнинг тушунтиришича, сўнгги чоракларда Ўзбекистонда иқтисодий ўсиш суръатлари мамлакатнинг мавжуд ишлаб чиқариш имкониятлари доирасида таъминланиши мумкин бўлган салоҳиятли даражадан юқори бўлмоқда. Бу ҳолат иқтисодиётда "қизиб кетиш" аломатлари борлигини англатади. У бу ҳақда пул-кредит сиёсати шарҳларида ҳам мунтазам тушунтириш бериб келаётганини таъкидлади.

Марказий банк маълумотларига кўра, 2026-йилнинг биринчи чорагида Ўзбекистон иқтисодиёти 8,7 фоизга, биринчи ярим йиллик якунларига кўра эса 8,5 фоизга ўсган. Регулятор йил якуни бўйича иқтисодий ўсиш 7,5−8 фоизни ташкил этишини прогноз қилмоқда, бу кўрсаткич аввалги йилларга нисбатан анча юқори ҳисобланади.

Шу билан бирга, Марказий банк иқтисодиётнинг салоҳиятли ўсиш суръатини 6−7 фоиз деб баҳоламоқда. Ушбу баҳолаш 2025-йил якунлари бўйича шакллантирилган. Иноғамовнинг сўзларига кўра, жорий йил якунлари бўйича иқтисодиёт салоҳияти даражаси қайта кўриб чиқилади ва катта эҳтимол билан юқори томонга қайта баҳоланади. Унинг таъкидлашича, агар иқтисодий ўсиш инфляцияга сезиларли таъсир кўрсатмаса, ушбу салоҳият оширилиши мумкин.

Қатъий пул-кредит сиёсати шароитида иқтисодий ўсиш суръатини 9−10 фоизга етказиш имконияти ҳақидаги саволга жавоб берар экан, Самиғжон Иноғамов бундай кўрсаткич Ўзбекистон учун ғайриоддий ёки эришиб бўлмайдиган даража эмаслигини таъкидлади. Унинг фикрича, бу мутлақо реал иқтисодий ўсиш суръатидир.

Иноғамовнинг сўзларига кўра, сўнгги вақтларда иқтисодий ўсиш суръатларининг тезлашиши инфляциянинг пасайиши билан бир вақтда кузатилмоқда. Бу эса иқтисодиётнинг салоҳиятли имкониятлари кенгайиб бораётганидан далолат бериши мумкин. Марказий банк вакилининг таъкидлашича, агар юқори иқтисодий ўсиш иқтисодиёт салоҳиятининг кенгайиши ҳисобига таъминланса, у инфляцияга салбий таъсир кўрсатмайди.

Иноғамовнинг фикрича, ўрта муддатли истиқболдаги энг муҳим вазифалардан бири — иқтисодий ўсишни жадаллаштириш учун иқтисодиёт салоҳиятини оширишдир. Бунинг учун инвестициялар самарадорлигини таъминлаш ва ишлаб чиқариш қувватларини кенгайтириш зарур. Шунингдек, таклиф омилларини қўллаб-қувватлаш орқали нархларга босимни мувозанатлаштириш мумкин. Иккинчи муҳим йўналиш — меҳнат унумдорлигини ошириш, бу ҳам юқори иқтисодий ўсиш суръатларини, ҳам паст инфляцияни таъминлаш имконини беради.

Марказий банк вакилининг маълум қилишича, иқтисодиётда ялпи талаб ҳали ҳам жуда фаол бўлиб, йилнинг иккинчи ярмида ҳам юқори суръатларда сақланиб қолиши кутилмоқда. Бунга юқори истеъмол талаби ва буджет харажатларининг оширилиши сабаб бўлмоқда. Бу ҳам ялпи талабга муайян босим кўрсатмоқда ва Марказий банкни қатъий пул-кредит шароитларини сақлаб қолишга мажбур қилмоқда. Ушбу омиллар босқичма-босқич мувозанатга келиши билан пул-кредит шароитларининг қатъийлик даражаси ҳам аста-секин юмшатилади.

Фискал стратегияга мувофиқ, буджет харажатларининг кўпайиши асосан инфратузилма дастурларини жадаллаштириш ва инвестициялар ҳажмини оширишга йўналтирилган. Марказий банк ушбу харажатларнинг таъсирини Иқтисодиёт ва молия вазирлиги билан ҳамкорликда ўрганмоқда. Марказий банк вакилининг тушунтиришича, қисқа муддатда қўшимча буджет харажатлари талабни ва инфляция босимини кучайтириши мумкин. Бироқ кейинчалик инфратузилмага йўналтирилган инвестициялар ишлаб чиқариш имкониятларини кенгайтиради ва шу орқали нархларга босимни пасайтиришга хизмат қилади.

Эслатиб ўтамиз, 2026-йилнинг биринчи ярмида Ўзбекистон иқтисодиёти 8,5 фоизга ўсди. Бироқ президент 21-июл куни ўтказилган йиғилишда 40 миллион аҳоли турмуш даражасини сезиларли яхшилаш учун иқтисодий ўсиш суръатлари 9−10 фоизга етиши лозимлигини таъкидлаган эди. У вазирлар ва ҳокимлардан ҳисоботлар билан чекланмасдан, аниқ захиралар ва амалий натижаларни кўрсатишни талаб қилди.

Ўтган йил охирида Халқаро валюта жамғармаси миссияси ҳам Ўзбекистонни олтиндан тушаётган даромадлар ҳисобига давлат харажатларининг кескин ўсишини чеклашга чақирган эди. Акс ҳолда, бу иқтисодиётнинг ва аллақачон юқори бўлган талабнинг "қизиб кетиши"га олиб келиши мумкинлиги қайд этилган. Шунингдек, жорий иқтисодий вазият ислоҳотларни жадаллаштириш ҳамда эҳтимолий ташқи зарбаларга бардошлиликни ошириш учун "хавфсизлик ёстиқчаси"ни шакллантиришга қулай имконият экани таъкидланган.

"Қизиб кетиш" — иқтисодиётда талаб мамлакатнинг уни қондириш имкониятларидан (ишлаб чиқариш қувватлари, меҳнат ресурслари, инфратузилма) тезроқ ўсадиган ҳолатдир. Бошқача айтганда, талаб мамлакат ишлаб чиқара оладиган товарлар ёки кўрсата оладиган хизматлар ҳажмидан ошиб кеца, иккита асосий муаммо юзага келади:

1. **Инфляция.** Ишлаб чиқарувчилар ва сотувчилар талабни ўз вақтида қондира олмагани учун нархларни оширади. Бу эса инфляциянинг кучайишига олиб келади.

2. **Валюта курсининг мустаҳкамланиши.** Импорт товарлари ва хизматларига талаб юқори бўлган шароитда миллий валюта — сўм реал ифодада (ички инфляция, савдо ҳамкорлари инфляцияси ва номинал валюта курси динамикаси ҳисобга олинганда) мустаҳкамланиши мумкин. Бу эса маҳаллий экспортчиларга салбий таъсир қилади, чунки уларнинг маҳсулотлари ташқи бозорларда қимматлашиб, рақобатбардошлиги пасаяди.

ХВЖ миссияси фикрича, ҳукумат, жумладан, олтиннинг юқори нархи ҳисобидан тушган режалаштирилмаган қўшимча даромадларни ортиқча сарфласа, иқтисодиётнинг "қизиб кетиши"ни янада кучайтириши мумкин. Агар ҳукумат янги йирик харажатлар дастурлари ёки имтиёзли кредитлаш дастурларини ишга туширса, бу бозорга янада кўпроқ маблағ кириб келишига ва аллақачон юқори бўлган талабнинг янада ошишига олиб келади. Натижада эса Марказий банк жиловлашга ҳаракат қилаётган инфляциянинг янада тезлашишига сабаб бўлиши мумкин.