Ҳиндистон Ўзбекистоннинг қайта тикланадиган энергия бозорини бой бериш хавфи остида
ОРФ Яқин Шарқ таҳлилига кўра, Ҳиндистон Ўзбекистон учун узоқ муддатли қайта тикланадиган энергия ҳамкори бўлиш салоҳиятига эга, аммо Форс кўрфази мамлакатлари ва Хитойдан орқада қолмоқда.
Ҳиндистон қайта тикланадиган энергия соҳасида О'збекистон учун узоқ муддатли ҳамкорлик қилиш учун техник ва институционал имкониятларга эга, аммо лойиҳаларда иштирок этиш бо'йича Форс ко'рфази давлатлари ва Хитойдан сезиларли даражада орқада. Ушбу баҳо Дубайдаги Обсервер Ресеарч Фоундатион Миддле Эаст (ОРФ МЕ) илмий ходими Парул Бахшининг таҳлилидан олинган.
**Энергия о'тиш доираси**
ОРФ МЕ ма'лумотларига ко'ра, О'збекистоннинг о'рнатилган қайта тикланадиган энергия қуввати 2016-йилдаги 1883 МВт дан 2025-йил охирига келиб 10 000 МВт дан ошиши прогноз қилинмоқда, бу о'н йил ичида беш баравардан ко'проқ о'сишни англатади. Қуёш энергияси ушбу қувватнинг ярмидан ко'пини ташкил қилади. Мамлакат 2030-йилга келиб электр энергияси ишлаб чиқаришда қайта тикланадиган энергия манбаларининг улушини 50% га етказишни ва 2050-йилга келиб углерод нейтраллигига эришишни мақсад қилган. Со'нгги йилларда О'збекистон йирик лойиҳалар учун рақобатбардош халқаро тендерлар орқали энергетика секторига 35 миллиард АҚШ долларидан ортиқ инвестицияларни жалб қилди.
**Форс ко'рфази давлатлари ва Хитой етакчи инвестициялар**
Таҳлилда Бирлашган Араб Амирликлари, Саудия Арабистони ва Хитой компаниялари О'збекистонда қайта тикланадиган энергияни кенгайтиришнинг асосий хорижий ҳаракатлантирувчи кучлари сифатида та'кидланган.
БААнинг Масдар компанияси 2019-йилдан бери О'збекистонда фаолият юритиб келмоқда ва умумий қуввати 1247 МВт бо'лган бешта қуёш электр стансияси, 500 МВт шамол электр стансияси ва 63 МВт қувватга эга батарея энергиясини сақлаш тизимини қурмоқда.
Саудия Арабистонининг АСВА Повер компанияси тахминан 15 миллиард АҚШ доллари қийматидаги лойиҳа портфелини то'плади ва о'н йилликнинг охирига келиб уни 25 миллиард АҚШ долларига кенгайтириш ниятида.
"Бир камар, бир ё'л" ташаббуси доирасида О'збекистоннинг қуёш ва шамол энергияси соҳаларига Хитой инвестициялари фақат 2023-йилда тахминан 1,4 миллиард АҚШ долларига етди. Хитой фирмалари шунингдек, Андижон вилоятида жойлашган 400 МВт қувватга эга фотоелектр иншоотини - мамлакатнинг биринчи коммунал ко'ламли қуёш электр стансиясини ҳам қурдилар.
**Энергия о'тиши учун таркибий туртки**
Муаллифлар қайта тикланадиган энергиянинг кенгайиши нафақат иқлим мақсадлари, балки О'збекистон энергетика инфратузилмасидаги ички заифликлар билан ҳам бог'лиқлигини та'кидлайдилар. Табиий газ мамлакат энергия аралашмасининг 83 фоизини ва электр энергияси ишлаб чиқаришнинг 82 фоизини ташкил қилади.
2020-йилдан бери О'збекистон соф энергия экспортчисидан соф импортчига о'тди. Қайта ишланган ёқилг'и экспортининг қиймати 2019 ва 2023-йиллар оралиг'ида икки баравардан ко'проққа камайди ва тахминан 1 миллиард АҚШ долларига тушди, импорт эса икки баравардан ко'проққа о'сиб, 2,68 миллиард АҚШ долларига етди.
ОРФ МЕ ҳисоб-китобларига ко'ра, мамлакатдаги электр узатиш линияларининг 66 фоизи ва подстансияларнинг 74 фоизи 30 йилдан ортиқ вақт давомида ишлаб келмоқда, бу Совет даврида о'нлаб йиллар давомида инвестицияларнинг етарли эмаслигини ко'рсатади.
Ҳукумат 2030-йилга келиб 12 ГВт о'згарувчан қайта тикланадиган энергия қувватини қо'шишни режалаштирмоқда, бу 7 ГВт қуёш энергияси, 5 ГВт шамол энергияси ва 1,5 ГВт гидроенергетикани о'з ичига олади.
**Ҳиндистон иштироки учун потенциал ё'ллар**
Таҳлилчилар қуёш энергиясини ҳамкорлик учун энг аниқ соҳа сифатида белгилайдилар ва Ҳиндистоннинг ишлаб чиқаришга бог'лиқ раг'батлантириш (ПЛИ) дастури 2025-йил о'рталарига келиб маҳаллий қуёш модулларини ишлаб чиқариш қувватини 120 ГВт дан ортиққа ва қуёш батареялари қувватини 29,3 ГВт га оширганини та'кидлайдилар.
О'збекистондаги Ҳиндистон тижорат иштирокига мисоллар сифатида муаллифлар Адани Гроуп ва Релиансе Индустриес вакилларининг О'збекистон расмийлари билан музокараларини, шунингдек, НТПСнинг газ секторидаги қуёш энергияси лойиҳалари тендерлари ва консалтинг лойиҳаларида иштирокини ко'рсатмоқдалар.
Таҳлилда шунингдек, Ҳиндистон Миллий Қуёш Энергияси Институти (НИСЕ) ва О'збекистон Халқаро Қуёш Энергияси Институти (ИСЕИ) о'ртасида 2021-йилда имзоланган, фотоволтаик ускуналар ишлаб чиқариш ва технологияларни узатиш соҳасидаги ҳамкорликни қамраб олувчи о'заро англашув меморандуми ҳам та'кидланган. Бироқ, муаллифлар ушбу келишув асосан институционал даражада амалга оширилмаганлигини та'кидлайдилар.
Шамол энергетикаси соҳасида Ҳиндистон йиллик шамол турбиналари ишлаб чиқариш қуввати тахминан 18 000 МВт ва дунёда о'рнатилган шамол энергияси қуввати бо'йича то'ртинчи о'ринда туради, технология ва муҳандислик хизматларини тақдим этиши мумкин. О'збекистоннинг о'рнатилган шамол энергияси қуввати 2016 ва 2025 йиллар оралиг'ида 1 МВт дан 1652 МВт гача о'сди.
Таҳлилчилар шунингдек, ҳамкорлик учун яна бир соҳа сифатида муҳим минералларни ҳам та'кидлашади. О'збекистон Марказий Осиёда энергия о'тиш учун муҳим бо'лган мис, молибден, олтин ва бошқа минералларнинг иккинчи энг катта захираларига эга, аммо ҳозирда мамлакатда аниқланган 71 та кондан атиги 16 таси ишлаб чиқилмоқда.
2026 йил июн ойида бо'либ о'тган Ҳиндистон-О'збекистон ҳукуматлараро комиссиясининг 14-сессиясида Ҳиндистон муҳим минералларни етказиб беришни энергетика соҳасидаги ҳамкорликнинг устувор ё'налиши сифатида белгилади.
**Икки томонлама контекст**
Ҳиндистон ва О'збекистон 2011 йилдан бери стратегик шерикликни сақлаб келмоқдалар, икки томонлама савдо ҳажми 1,32 миллиард АҚШ долларига етди.
2025-йил июн ойида Ню-Делида бо'либ о'тган ва Марказий Осиёнинг барча бешта давлати ташқи ишлар вазирлари иштирок этган то'ртинчи Ҳиндистон-Марказий Осиё мулоқотида қо'шма баёнотда Халқаро Қуёш Алянсини қо'ллаб-қувватлаш, ноёб ер минералларини биргаликда қидириш ва О'збекистоннинг Халқаро Шимол-Жануб транспорт ё'лагига (ИНСТС) қо'шилишини қо'ллаб-қувватлаш тилга олинган.
ОРФ МЕ муаллифлари Ҳиндистоннинг тижорат изи Форс ко'рфази давлатлари ва Хитой компанияларининг о'рнатилган позицияларига нисбатан камтарона бо'либ қолаётгани ва О'збекистоннинг ҳозирги тез қайта тикланадиган энергияни кенгайтириш босқичида шаклланган ҳамкорлик мамлакат энергетика секторини келгуси о'н йилликлар давомида шакллантиради, деган хулосага келишди.