Алекс Матрссоннинг сўзларига кўра, АҚШ ва Саудия Арабистони ўртасидаги ядровий келишув чуқур саноат интеграциясига ўтишни кўрсатмоқда

Тошкент, О'збекистон (UzDaily.uz) – Швециялик академик ва халқаро бизнес стратеги Алекс Матрссон эксклюзив интервюсида Саудия Арабистони ва АҚШ о'ртасидаги яқинда имзоланган тинч ядровий ҳамкорлик то'г'рисидаги битим оддий энергия битимидан ко'ра ко'проқ нарсани англатишини та'кидлади. Матрссон ушбу келишувни икки давлат о'ртасидаги иқтисодий давлатчиликнинг янги даврини расмийлаштирувчи стратегик восита сифатида ко'ради, уларнинг ҳамкорлиги ривожланаётган геосиёсий ва технологик ландшафтларга доимий равишда мослашиб борган. Унинг тушунтиришича, савдо ёки инвестицияларга қаратилган одатий тижорат келишувларидан фарқли о'лароқ, тинч ядровий ҳамкорлик илмий тадқиқотлар, муҳандислик, тартибга солиш бошқаруви, саноат стандартлари, та'лим ва илг'ор технологик ривожланиш соҳаларида ҳамкорлик учун узоқ муддатли асос яратади. Унинг та'кидлашича, бу хусусиятлар келишувни чекланган инфратузилма лойиҳаси о'рнига стратегик интеграция учун барқарор платформага айлантиради.

Матрссоннинг та'кидлашича, ушбу келишув Саудия Арабистони 2030-йилга мо'лжалланган Висион доирасида о'зининг рақобатбардош устунликларини қайта белгилаб берган бир пайтда юзага келган. Фақат табиий ресурсларга таяниш о'рнига, Қироллик барқарор узоқ муддатли рақобатбардошликка эришиш учун билим талаб қиладиган соҳаларга фаол инвестиция қилмоқда. Матрссоннинг баҳолашича, валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмон Саудия Арабистонини минтақавий иқтисодий кучдан инвестиция ва инновациялар учун тобора нуфузли глобал марказга айлантирди. Худди шундай, Президент Доналд Трампнинг стратегик шериклик, саноат инвестициялари ва о'заро манфаатли иқтисодий алоқаларга янгича э'тибор қаратиши икки томонлама ҳамкорликни ан'анавий доирасидан ташқарига кенгайтириш учун муҳим сиёсий туртки яратди.

**Стратегик ишончни институционал ҳамкорликка айлантириш**

Оқ уйнинг ма'лумотлар вараг'ига ко'ра, кенгроқ Саудия Арабистони-АҚШ стратегик доираси аллақачон сун'ий интеллект, илг'ор энергетика, инфратузилма, сог'лиқни сақлаш, ишлаб чиқариш ва мудофаа соҳаларида Саудия Арабистонининг 600 миллиард АҚШ долларидан ортиқ инвестиция мажбуриятларини о'з ичига олади. Матрссон бу мажбуриятларни алоҳида битимлар сифатида эмас, балки технологик ҳамкорликни кенгайтириш билан бирга институционал ишончни мустаҳкамлайдиган интеграциялашган иқтисодий стратегиянинг о'заро бог'лиқ қисмлари сифатида ко'риш кераклигини та'кидлади.

Матрссон та'кидлади: "Тинчликпарвар ядровий ҳамкорлик шартномаси муҳим аҳамиятга эга, чунки у стратегик ишончни институционал ҳамкорликка айлантиради. У келажакдаги саноат, илмий имкониятлар ва узоқ муддатли фаровонликни биргаликда ривожлантириш мумкин бо'лган бошқарув архитектурасини яратади."

Унинг хулосасига ко'ра, шартнома Саудия Арабистони-АҚШни қайта шакллантиради. ан'анавий хавфсизлик ҳамкорлигидан стратегик иқтисодий интеграциянинг янада кенг қамровли моделига э'тиборни қаратиш орқали муносабатларни мустаҳкамлаш. Иккала ҳукумат ҳам муносабатларни асосан углеводородлар ёки мудофаа та'миноти билан о'лчаш о'рнига, узоқ муддатли миллий рақобатбардошлик учун муҳим бо'лган соҳаларга, жумладан, илг'ор ишлаб чиқариш, рақамли инфратузилма, сун'ий интеллект, муҳим минераллар, илмий тадқиқотлар ва инсон капиталини ривожлантиришга тобора ко'проқ сармоя киритмоқда.

Матрссоннинг фикрича, бу эволюция Саудия Арабистонининг 2030-йилга мо'лжалланган "Висион 2030" доирасидаги улкан иқтисодий о'згариши ва Президент Трампнинг ишончли стратегик иттифоқчилар билан ҳамкорлик орқали Американинг саноат етакчилигини мустаҳкамлашга содиқлиги о'ртасидаги тобора ортиб бораётган уйг'унликни акс эттиради. Пактнинг асосий тамойилини та'кидлаб, Матрссон шундай деди: "Замонавий Саудия Арабистони-АҚШ муносабатларининг о'зига хос хусусияти энди икки мамлакат алмашадиган нарса эмас. Бу улар биргаликда қура оладиган нарсадир."

**Саноат экотизимларини катализация қилиш ва маҳаллийлаштириш**

Кутилаётган инвестициялар, иш о'ринларини яратиш ва маҳаллий контентга келсак, Матрссон Саудия Арабистони-АҚШ тинч ядровий ҳамкорлик шартномасининг ҳақиқий иқтисодий аҳамияти реактор қуриш учун капитал харажатларда эмас, балки Саудия Арабистони иқтисодиётининг турли соҳаларида саноат о'згаришини раг'батлантириш қобилиятида эканлигини та'кидлади. Унинг баҳо беришича, муваффақиятли фуқаролик ядро дастурлари тарихан электр энергияси ишлаб чиқаришдан анча узоққа чо'зилган мураккаб саноат экотизимларини яратиш орқали энг катта қийматга эга бо'лган. Улар маҳаллий ишлаб чиқариш, муҳандислик хизматлари, илмий-тадқиқот муассасалари, техник та'лим, рақамли инфратузилма ва дастлабки инфратузилма қуриб битказилгандан кейин ҳам узоқ вақт давомида иқтисодий қиймат яратишда давом этадиган юқори даражада ихтисослашган та'минот занжирларини ривожлантиради.

Матрсон ташаббуснинг асл мақсадини та'кидлаб, шундай деди: "Тинч ядровий ҳамкорликнинг энг узоқ давом этадиган мероси жисмоний инфратузилма эмас. Бу саноат салоҳиятини, технологик суверенитетни ва глобал рақобатбардош инсон капиталини яратишдир".

Матрсон Саудия Арабистони ушбу кенгроқ иқтисодий фойда олиш учун ноёб позицияга эга эканлигини тушунтирди, чунки келишув 2030-йилга мо'лжалланган Висион доирасидаги Қиролликнинг саноатни маҳаллийлаштириш стратегиясига бевосита мос келади. Қироллик то'лиқ технологик ечимларни импорт қилиш о'рнига, билимларни узатиш, ищи кучини ривожлантириш, етказиб берувчиларни маҳаллийлаштириш ва маҳаллий саноат салоҳиятини кенгайтиришга доимий равишда устувор аҳамият бериб келган.

Натижада, Матрссон ушбу келишув қуйидагиларга катта талабни келтириб чиқаришини кутмоқда:

* Ихтисослашган муҳандислик хизматлари

* Илг'ор ишлаб чиқариш компонентлари

* Рақамли инфратузилма ечимлари

* Техник о'қитиш ва та'лим дастурлари

* Тадқиқот ва ишланмалар ташаббуслари

Маҳаллий имкониятларнинг кенгайиши маҳаллий қиймат занжирларини мустаҳкамлаш билан бирга, кенгроқ иқтисодиётда унумдорликни оширадиган юқори малакали иш билан та'минлаш имкониятларини яратиши мумкин.

**Кенгроқ инвестиция архитектурасини кенгайтириш**

Оқ уйнинг ма'лумотлар вараг'ига ко'ра, кенгроқ Саудия Арабистони-АҚШ иқтисодий ҳамкорлиги аллақачон Саудия Арабистонининг э'лон қилинган инвестиция мажбуриятларини 600 миллиард АҚШ долларидан ортиқ миқдорда о'з ичига олади. Буларга қуйидагилар киради:

* Сун'ий интеллект

* Илг'ор энергия

* Инфратузилма

* Сог'лиқни сақлаш

* Ишлаб чиқариш

* Мудофаа

Матрссон тинчликпарвар ядровий ҳамкорлик шартномаси ушбу кенгроқ инвестиция архитектурасига стратегик қо'шимча сифатида тушунилиши кераклигини та'кидлади, чунки у ушбу инвестициялар янада узоқ муддатли қиймат яратиши мумкин бо'лган технологик ва саноат асосларини кенгайтиради.

**Шарқий Осиё ва Яқин Шарқ минтақалари ҳамжамияти учун минтақавий аҳамият**

Матрссон шунингдек, Саудия Арабистони-АҚШнинг оқибатлари ҳақида гапирди. Тинч ядровий ҳамкорлик шартномаси икки томонлама муносабатлардан ташқарига чиқади ва Форс ко'рфази ҳамкорлик кенгаши (ГСС), кенгроқ араб дунёси ва кенгроқ Яқин Шарқ ва Шимолий Африка (МЕНА) минтақаси учун муҳим стратегик аҳамиятга эга. О'з баҳосида, келишув илг'ор технологик ҳамкорлик иқтисодий модернизация, институционал салоҳиятни ошириш ва минтақавий саноатни ривожлантиришни қандай қо'ллаб-қувватлаши мумкинлиги ҳақида муҳим мисол яратади.

Саудия Арабистони 2030-йилга мо'лжалланган Висион дастурини амалга оширишда давом этар экан, Қироллик илмий тадқиқотлар, илг'ор ишлаб чиқариш, муҳандислик мукаммаллиги ва билимга бой саноат учун минтақавий платформа сифатида хизмат қилиш учун тобора ко'проқ мавқега эга бо'лмоқда. Матрссон ушбу эволюция минтақавий иқтисодий интеграцияни қуйидагилар орқали мустаҳкамлаш салоҳиятига эга эканлигини та'кидлади:

* Илг'ор технологияларга трансчегаравий инвестицияларни раг'батлантириш

* Ҳамкорликдаги тадқиқот ва ишланмалар ташаббусларини раг'батлантириш

* Минтақавий та'минот занжири барқарорлигини ошириш

* Умумий саноат стандартларини ишлаб чиқишни раг'батлантириш

Унинг та'кидлашича, Саудия Арабистонининг давом этаётган иқтисодий о'згариши минтақавий етказиб берувчиларга талабни ошириш, ҳамкорликдаги тадқиқот ташаббусларини раг'батлантириш, халқаро капитални жалб қилиш ва глобал иқтисодиётда ГССнинг жамоавий рақобатбардошлигини кучайтириш орқали бутун минтақага ижобий та'сир ко'рсатади. Минтақавий о'сиш ҳақида батафсил то'хталиб, Матрссон шундай деди: "Саудия Арабистони технологик ва саноат жиҳатдан ривожланганда, кенгроқ минтақа кучлироқ институтлар, чуқурроқ иқтисодий интеграция ва умумий фаровонлик учун кенгроқ имкониятлар орқали фойда ко'ради. Минтақавий рақобатбардошлик тобора ко'проқ якка миллий муваффақиятга эмас, балки Форс ко'рфази ҳамкорлик кенгаши, араб дунёси ва кенгроқ Яқин Шарқ ва Шимолий Африка минтақасидаги илг'ор имкониятларнинг биргаликда ривожланишига бог'лиқ."

**Америка саноат етакчилигини мустаҳкамлаш**

АҚШ нуқтаи назаридан, Матрссон ушбу келишув о'заро манфаатли стратегик шерикликни ривожлантириш билан бирга Америка саноат етакчилигини мустаҳкамлаш учун муҳим имконият эканлигини та'кидлади. Унинг та'кидлашича, ушбу асос Президент Доналд Трампнинг Америка ишлаб чиқаришини кенгайтириш, юқори қийматли экспортни ко'пайтириш, ички технологик рақобатбардошликни мустаҳкамлаш ва кенг ко'ламли халқаро инвестиция ҳамкорлиги орқали иш о'ринларини яратишга ург'у беришига чамбарчас бог'лиқ.

Америка компаниялари, муҳандислик фирмалари, тадқиқот институтлари ва технология провайдерларини дунёдаги энг улкан фуқаролик ядровий ривожланиш дастурларидан бирининг олдинги қаторига қо'йиш орқали келишув Қо'шма Штатларнинг илг'ор технологиялар, муҳандислик мукаммаллиги ва тартибга солиш соҳасидаги тажриба соҳасида глобал етакчи сифатидаги мавқеини мустаҳкамлаш билан бирга барқарор тижорат имкониятларини яратиш салоҳиятига эга.

Матрссоннинг та'кидлашича, кенгроқ стратегик шериклик иқтисодий дипломатия бир вақтнинг о'зида Америка фаровонлигини ошириш ва умумий инвестициялар ва инновацияларга асосланган узоқ муддатли геосиёсий муносабатларни мустаҳкамлаши мумкинлигини ко'рсатади. Иттифоқнинг о'заро манфаатларини умумлаштириб, Матрссон шундай деди: "Энг кучли халқаро шериклик - бу иккала мамлакат биргаликда рақобатбардош бо'ладиган шерикликдир. Америка инновацияларини Саудия Арабистонининг узоқ муддатли инвестиция амбициялари билан бирлаштириш орқали Президент Трампнинг стратегияси Америка саноатини мустаҳкамлайди ва шу билан бирга Қо'шма Штатларнинг энг муҳим стратегик муносабатларидан бирини чуқурлаштиради."

**Глобал дипломатия ва ривожланаётган халқаро тартиб**

Икки томонлама муносабатлардан ташқарига назар ташлаган ҳолда, Матрссон келишув глобал дипломатия ва ривожланаётган халқаро иқтисодий тартибнинг кенгроқ эволюциясини акс эттиради, деб та'кидлади. Унинг та'кидлашича, 21-асрнинг геосиёсий та'сири тобора ко'проқ миллатнинг фақат ан'анавий куч о'лчовларига таяниш о'рнига, илмий ҳамкорлик, технологик инновациялар, институционал бошқарув ва узоқ муддатли иқтисодий интеграция орқали ишончли шерикликни ривожлантириш қобилиятига бог'лиқ.

Саудия Арабистони-АҚШ Шунинг учун тинч ядровий ҳамкорлик то'г'рисидаги битим стратегик шериклик тинч ядровий ҳамкорлик, тартибга солишнинг мукаммаллиги, илмий алмашинув ва халқаро тарқатмаслик мажбуриятларига мувофиқ мас'улиятли технологик ривожланиш учун шаффоф асосларни яратиш орқали халқаро барқарорликка қандай ҳисса қо'шиши мумкинлигига мисол бо'ла олади. Матрссоннинг со'зларига ко'ра, бундай келишувлар иқтисодий давлатчилик тобора о'заро бог'лиқ бо'либ бораётган дунёда давлатлар барқарорлик, та'сир ва узоқ муддатли фаровонликни яратишнинг асосий воситаларидан бирига айланганини ко'рсатади. Матрссон та'кидлаганидек: "Келажакдаги халқаро тартиб нафақат стратегик рақобат, балки ишончли ҳамкорларнинг инновация, инвестиция ва умумий фаровонликни яратадиган институтларни қуриш қобилияти билан ҳам шаклланади. Саудия Арабистони ва АҚШ о'ртасидаги тинч ядровий ҳамкорлик то'г'рисидаги битим иқтисодий дипломатия стратегик ишончни мустаҳкам институционал ҳамкорликка айлантириш орқали халқаро барқарорликни қандай мустаҳкамлаши мумкинлигини ко'рсатади."

Мацсоннинг та'кидлашича, халқаро рақобатбардошлик тобора илг'ор ишлаб чиқаришни рақамли технологиялар, илмий тадқиқотлар ва бардошли ички та'минот занжирлари билан интеграция қилиш қобилиятига бог'лиқ. Шу нуқтаи назардан, келишув Саудия Арабистонига нафақат ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш, балки минтақавий ва глобал бозорларга мураккаб маҳсулотлар, муҳандислик тажрибаси ва технологик хизматларни экспорт қилишга қодир халқаро рақобатбардош саноат кластерларини ривожлантириш имкониятини ҳам беради. Матрссон о'з баҳосини якунлаб, шундай деди: "Иқтисодий диверсификация инвестициялар имкониятларга айлантирилганда муваффақият қозонади. Тинч ядровий ҳамкорлик шартномаси Саудия Арабистонига молиявий капитални саноат мукаммаллигига, технологик етакчиликка ва барқарор узоқ муддатли рақобатбардошликка айлантириш орқали айнан шундай имкониятни беради."

**Жаноб Алекс Матрссон ҳақида**

Жаноб Алекс Матрссон швед амалий ва халқаро бизнес стратегидир. У визёнер глобал лидер, устоз, тадбиркор, катта о'қитувчи, тадқиқотчи ва таниқли халқаро бизнес маслаҳатчиси сифатида та'рифланади. У Швецияда биринчи рақамли халқаро бизнес стратегияси битирувчиси деган шарафга эга. Матрссон глобал қиймат занжири бо'йлаб бизнесни бошлаш, бошқариш ва бошқариш, шунингдек, инвесторлар, кичик ва о'рта бизнес, ко'п миллатли компаниялар, давлат идоралари, университетлар ва ко'п тармоқли тадқиқот институтлари билан халқаро миқёсда ишлашда катта тажрибага эга. У сиёсат, бизнес стратегияси, саноат маркетинги, тижорат дипломатияси ва тадқиқотларни тижоратлаштириш билан бог'лиқ стратегик масалаларни ҳимоя қилади. Олий та'лимда жаноб Матрссон о'зининг билим тарқатиш ҳаракатларининг асосини ташкил этувчи тасодиф, инновация ва синергия яратиш кучига ишонади. У прагматик, аммо қат'ий ёндашувни қо'ллайди, асосий бизнес консепсияларини муваффақиятли етказиб беришни тизимли равишда та'минлайди ва шу билан бирга талабаларнинг рефлексив фикрловчи бо'лиш қобилиятини ривожлантиради. Унинг мақсади талабаларга о'зларининг "замонавий" билимларини конструктив равишда амалга оширишга имкон бериш, шу билан бирга бебаҳо фаровонлик манбаига айланиш, маҳаллий жамоалар, минтақалар ва кенгроқ глобал жамият учун "ижтимоий" ва "иқтисодий" фаровонликни ривожлантиришдир. Унинг илмий ишлари савдони ривожлантириш, ривожланаётган бозорлар, бизнеснинг барқарорлиги ва халқаро миқёсда тармоқ ёндашувига қаратилган. Жаноб Алекс Матрссон Швециянинг жануби-шарқидаги қирг'оқбо'йи Калмар шаҳридан келиб чиққан, консерватив тамойилларга мустаҳкам асосланган ва бутун дунё бо'йлаб билим, ан'ана ва кенгроқ яхшиликка содиқ деб та'рифланган Скандинавия оиласи Матрссонлар уйининг а'зоси. Шахсан унинг кенг ко'ламли қизиқишлари ко'к китлар, араб отлари, классик мусиқа, ахлоқий капитализм, дин, маданият, Скандинавия, ГСС минтақаси ва Марказий Осиё, хусусан, Қозог'истонни о'з ичига олади.